Ыбырай Алтынсарин шығармаларының  маңыздылығы 

Ыбырай Алтынсарин шығармаларының бүгінгі күнге дейінгі жеткен тәрбиелік мәнінің мазмұны әлі де қолданыста. Міне,  биыл қазақтан шыққан алғашқы педагогтың туғанына 180 жыл толып отыр. Сондықтан Ы.Алтынсариннің  бізге қалдырып кеткен еңбектерін қадірлеп, мәңгі өмір сүруін қамтамасыз ету баршамыздың міндетіміз деп ойлаймын.

Ы. Алтынсариннің ұрпағына қалдырған мұрасы –ұлан-ғайыр. Небәрі жарты ғасырға жуық өмір кешкен ұстаздың өнегелі еңбегі жан – жақты зерттеліп, туған халқының керегіне жарауда. Күні бүгінге дейін мектеп оқушыларының әнұраны іспетті «Кел, балалар, оқылық» атты өлеңінің өзі неге тұрады?! «Біз болмасақ, Сіз барсыз, үміт еткен достарым»,- деп өзі бастаған оқу – ағарту жұмыстарының алуан қырлы асқарлы істерін, бүкіл ұлт болашағын келер ұрпағына үлкен үмітпен жүктеп, келешектен қуаныш күткен Ұлы ұстаздың тындырғаны көп болса да, түнек құрсауындағы қалың елінің білім нәрінен жаппай сусындатып, ғылым мен өнер үйренуінен армандауымен кеткен.
Ыбырай салған сара жол – бұл күндері қанатын кеңге жайған,тамырын тереңге жіберген, экономикасы мен мәдениеті дамыған тәуелсіз Қазақстан Республикасының білім шаңырақтарында жалғасын табуда. Баяндамамда Ы.Алтынсариннің шығармаларын зерделеу арқылы  жеке тұлғаны қалыптастыруда оның  қаншалықты маңызды екенін көрсету. Мақсаты: Ы.Алтынсариннің шығармаларында айтылған мәселелердің әлі күнде өзекті екендігін айқындау

Зерттеу нысаны: Ы.Алтынсарин  өз шығармалары арқылы жеке тұлғаның бойына қандай касиеттерді калыптастыра алды.

Зерттеудің пәні: Ыбырай шығармаларынан алатын тәрбиенің мәні.

Зерттеудің міндеттері:
 1.Ыбырай туындыларының мәнін көрсету
2. Ыбырай әңгімелерін оқып-талдау арқылы тікелей әсер алу
3. Ыбырай шығармаларының ерекшелігін көрсету
Зерттеудің ғылыми болжамы :
Егер мектепте оқушыларға Ыбырай Алтынсариннің шығармаларын толыққанды оқытса, онда жеке тұлға бойында адамгершілік-имандылық қасиеттері арта түсер еді, өйткені бүгінгі қоғамға өз-өзіне талап қоя алатын,адамгершілік қасиеттері бойына дарыған,бәсекеге қабілетті тұлға қажет.
Зерттеу әдістері:
* Ділгірлік оқыту әдiсi (талдау, жинақтау, зерттеу);
* Тыңдаушылардың зейiнiн жандандыру әдiсi;
* Тексеру және керi байланыс әдiсi;
* Практикалық әдiс;
* Сараптау әдiс.

«Қазақ хрестоматиясындағы» шығармалардың жеке тұлғаны қалыптастырудағы мәні қандай деген сауалға жауап іздесек.
Жеке тұлғаға дұрыс тәрбие беруде «Қазақ хрестоматиясының » алатын орны ерекше. Қалай болғанда да жастарғдың дүниетанушылық көзқарасын кеңейтіп,  дұрыс тәрбие беру үшін «Қазақ хрестоматиясының» бүгінгі таңда   мәні зор. Сондықтан да ол талай жылдар бойы талай рет басылып, мектеп оқушыларына ұсынылып келеді.   Бұл кітапқа енгізілген  әңгімелер: еңбек сүюшілік,  оқу, өнерге ұмтылушылық,  Отанын-елін сүюшілік, талапшыл да жігерлілік, іздемпаздық, кішіпейілділік, махаббат, қайырымдылық, адамгершілік, тағы басқа  осылар тәрізді жақсы мінез-құлыққа тәрбиелеуге керекті мәселелерді қамтиды. Бұларға жалқаулықты, қиянатшылдықты, надандықты, сотқарлықты қарсы қойып, жастардың мұндай әрекеттерден аулақ болуына жол     көрсетті. Мысалы, Хрестоматияға енгізілген өлең, әңгімелердің балалардың жасына, сана-сезіміне лайықталынып, педагогика ғылымының міндетті түрде тәрбиешілерден талап ететін әдіс мәселесінің берік сақталынуы    өз алдына, сонымен қатар жоғарғы аталып өткен оқу, еңбек, талап, мейірімділік, тағы басқа тақырыптарға арнаулы, қолға таяқ ұстатқандай әңгімелерді әдейі, саналы түрде таңдап алғандығын да көрмей кетуге болмайды.
Оның «Хрестоматиясының» бірінші беттерінен-ақ балаларды оқуға, өнерге, ұқыптылыққа, тазалыққа, мейірімділікке   шақырған әңгімелер мен өлеңдер жиі кездеседі. Мәселен, ол «Кел, балалар, оқылық» деген өлеңінде жастарды білім алуға, өнер үйренуге шақыра келіп, білімді адамның сана-сезімі жоғары, ілтипатты, өнегелі болатынын, адам білім арқылы ғана мақсатка жететіндігін, өзінің келешектегі жақсы тұрмысын   қамтамасыз ете алатындығын, сөйтіп оқыған адамның өмір сүруі де,   еңбек етуі де анағұрлым жеңіл және көңілді, сергек болатынын сөз етеді.
Алтынсарин әңгімелері мен өлеңдерінің негізгі идеясы. Кітаптың    беташары  оқуға шақырудан    басталып,  оның әлеуметтік  мәнін түсіндіру болса, сонымен қатар негізгі тақырыбының бірі – еңбек.
«Өрмекші, құмырсқа, қарлығаш» әңгімесінде, ең кішкентай жәндіктердің де өмір, тіршілік үшін тыным    таппай еңбек етіп жүретінін көрсете келіп, оларды балаларға үлгі етеді.   Қарлығаш,   өрмекші құрлы жоқпысың, сен де еңбек ет, босқа жатпа дейді. Мысалы, Ыбырайдың «Әке мен бала»- деген шығармасында осы  мәселе қарастырылады.
Ы. Алтынсаринің тәрбие жөніндегі негізгі тақырыбының бірі – талап. Талап етіп талпынбаса, адам   баласы ешбір алға баспаған болар еді.   «Талапты ерге нұр жауар»-деген халық мақалы да өмір тәжірибесінен туған пікір. Жастық шақ – жігер, қайраттың толы кезі. Бойдағы жасырын талант, өнерлерін жарыққа шығарып қалатын кез де осы. Ол үшін талап керек. Әр нәрсені де жігермен істе, өзіңнің не нәрсеге қабілетің,   ыңғайың бар, қолыңнан не келеді, соны жақсы біл, қай өнердің соңына түссең, әрі өзіңе, әрі қоғамға пайда келтіре аласың,  талаптан да таңдап ал дейді. Кейде талаптың, жігердің жоқтығынан жап-жақсы өнердің жарыққа  шықпай кетуі де мүмкін. Сондықтан өз талабыңмен өрге шық дегенді айтады. Міне, Ыбырай «Талаптың пайдасы»- деген әңгімесінде өзінің осы пікірін, негізгі идеясын жеткізіп бере алды. Ыбырай Алтынсарин шығармаларында көтерілген екінші бір өзекті мәселе: жастарды түрлі жақсы қасиеттерге баулу, жаман қасиеттерден жирендіру мәселесі. Ы. Алтынсарин өз шығармаларында жасөспірімдерді адамгершілік қасиеттерге баулып отыру – мектеп пен ата-ананың ортақ міндеті деп дұрыс түсінді. Осы идея – Ы. Алтынсарин әңгімелерінің негізгі арқауы. Осындай психологиялық мәнге толы әңгімелердің жас өспірімдер үшін тәрбиелік мәні аса зор. Мәселен «Аурудан аяған күштірек» деген әңгімеде адамның шыдамдылық, төзімділік сияқты тамаша ерік-жігер қасиеттері, олардың сыр-сипаты сөз.  Сондықтан оның көптеген әнгімелерінің идеясы, Абай айтқандай, «Еңбек етсет ерінбей, тояды  қарның тіленбей» деген қағиданың төңірегіне топтасқан.
Мектеп оқушыларына арнап   оқу құралдарын, бағдарламалар, нұсқау хаттар жазды. Ол мектеп кітапханаларының физикалық, химиялық, астрономиялық құралдарымен жабдықталуына, оқушылардың түрлі ғылым мен өнер саласындағы жаңалықтарды біліп отыруына үлкен мән береді, Ыбырай шәкірттерді әр кезде әр түрлі әдіспен және әр түрлі оқулықтармен оқытуға барынша қарсы болды. Ол қандай пәннің болмасын ғылыми негізде оқытылуын оның жасөспірімдердің ақыл-ойы мен сезім дүниесіне әсер ете алуының маңызы аса зор екендігін баса айтты.
Адамгершілік мінез-құлқына баулитын кейбір шығармаларына тоқталсақ:

Тәрбие бағу-қағудан басталады

Оқушыларды неге тәрбиелейді?
1 «Әке мен бала» әңгімесі «Аз жұмысты қиынсынсаң, көп жұмысқа тап боларсың,азға қанағат етпесең,көптен құр қаларсың», – дейді.
2 «Асыл шөп» әңгімесі -Ол шөп сенің қолыңа түспей ме деп қорқамын, аты «сабыр» деген, -дейді.   Сабырлылық, шыдамдылық, төзімділік, ұстамды болуға   үндейді.
3 «Бақша ағаштары»әңгімесі Тәрбие бағу-қағудан басталады деген ойды меңзейді. Тәрбиелі болуға, адамгершілікке, үлкенді сыйлауға үйретеді.
4 «Байұлы»әңгімесі «Батаменен ер көгереді», «Баталы ұл арымас» – деген халық қағидаларының өміршеңдігін әңгімеге арқау етіп, жастарды қайырымды, ізгі жүректі болуға, жоқ-жітік, жетім-жесірге қамқоршы болуға үндейді.
5 «Алтын шекілдеуік» әңгімесі «Не нәрсенің де құр сыртына қарап қызықпа, асылы ішінде болар»
6 «Тәкаппарлық »әңгімесі Кішіпейілділіктен опық жемейсің, тәкаппарлық ұятқа қалдырады.
7 «Мейрімді бала», «Шеше мен бала», «Аурудан аяған күштірек» Мейірімділік, рақымды болу, адамға жаксылык ету, төзімділік сияқты жақсы қасиеттерге баулиды. Бала әке-шеше алдында өзінің мәңгі қарыздар екенін сезінуі керек.
«Ыбырай Алтынсарин шығармаларының   маңыздылығы» тақырыбындағы жұмысымда   жеке тұлғаны қалыптастырудағы анықталған мәселелер: Біріншіден, әр халықтың тұрмыс-тіршілігі мен салт-дәстүрлерінен хабар беру принципін көздей отырып, тұлғаны өмір сүрген қоғамына қатысты халықаралық қатынасқа бейімдеу.
Екіншіден, жеке тұлғаны адалдыққа, еңбекке, ұқыптылыққа, талаптылыққа тәрбиелеу, адамгершілік жақсы қасиеттерді олардың бойына дарыту арқылы адами мінез-құлықтарын өздері игере алуларын ойластырған.

Үшіншіден, жастардың, әсіресе, мектеп оқушыларының түсінігіне жеңіл, тілі жатық әңгімелерді беруімен бала түйсігін жүйелілікпен қалыптастыруға тырысқан.

Қорыта айтқанда, Ы.Алтынсаринның өз халқын оқуға, өнерге үндеуі надандыққа, зұлымдыққа қарсы шығуы, сол кезде әлеумет өміріндегі теңсіздіктің бетін ашып, өмір шындығын көрсетуі, жастарды жақсылыққа, адамгершілікке тәрбиелеуі оның творчествосының халықтық жағы десек, қазақтың қазіргі ержеткен проза жанрының және балалар әдебиетінің ең алғашқы негізін салушы болды. Сондықтан да Ыбырай Алтынсарин рухани-  адамгершілік білім беруді   ту етіп ұстады   және қазіргі таңда да   жалау етіп желбіреп өз  мәні  мен  мағынасын  жоғалтпады .

Ыбырай Алтынсариннің   шағын   әңгімелерін өзімнің кәсіби және   жеке өмірімде кеңінен қолданамын.

93 comments
  1. I was wondering if you ever thought of changing the
    page layout of your blog? Its very well written; I love what youve got
    to say. But maybe you could a little more in the way of content
    so people could connect with it better. Youve got an awful
    lot of text for only having one or 2 pictures. Maybe you could
    space it out better? I saw similar here: Najlepszy sklep

  2. hey there and thank you for your information – I have definitely picked up something new from right here. I did however expertise a few technical points using this web site, as I experienced to reload the web site a lot of times previous to I could get it to load properly. I had been wondering if your web hosting is OK? Not that I am complaining, but slow loading instances times will sometimes affect your placement in google and could damage your high quality score if ads and marketing with Adwords. Anyway I am adding this RSS to my email and could look out for much more of your respective intriguing content. Make sure you update this again very soon..

  3. I?¦ve been exploring for a little bit for any high-quality articles or blog posts on this kind of space . Exploring in Yahoo I at last stumbled upon this website. Reading this information So i am happy to express that I have an incredibly good uncanny feeling I found out exactly what I needed. I such a lot without a doubt will make certain to don?¦t disregard this website and provides it a glance regularly.

  4. Considerably, the article is in reality the greatest on this noteworthy topic. I agree with your conclusions and will eagerly watch forward to your next updates. Saying cheers will not just be sufficient, for the wonderful clarity in your writing. I will immediately grab your rss feed to stay privy of any updates!

  5. Hello Web site owner. I seriously love this writing and also your webpage all in all! That write-up is very clearly written and also without difficulty understandable. Your WordPress design is wonderful as well! Would definitely be excellent to discover where I can get that. Be sure to hold up the great work. We all will need much more this sort of web owners such as you online and much less spammers. Superb mate!

  6. An impressive share, I just given this onto a colleague who was doing a bit evaluation on this. And he actually bought me breakfast because I found it for him.. smile. So let me reword that: Thnx for the treat! However yeah Thnkx for spending the time to debate this, I really feel strongly about it and love reading more on this topic. If possible, as you become experience, would you mind updating your blog with more details? It’s extremely useful for me. Big thumb up for this blog put up!

  7. An impressive share, I merely with all this onto a colleague who was performing a little analysis on this. And hubby in fact bought me breakfast since I came across it for him.. smile. So well then, i’ll reword that: Thnx to the treat! But yeah Thnkx for spending time to debate this, I believe strongly about this and love reading more on this topic. If you can, as you grow expertise, might you mind updating your website with increased details? It truly is extremely useful for me. Large thumb up for this blog post!

  8. I’m impressed, I must say. Actually not often do I encounter a blog that’s both educative and entertaining, and let me inform you, you’ve hit the nail on the head. Your idea is excellent; the issue is something that not enough people are talking intelligently about. I’m very completely satisfied that I stumbled across this in my search for one thing relating to this.

  9. An outstanding share! I’ve just forwarded this onto a friend who had been conducting a little research on this. And he in fact bought me breakfast due to the fact that I discovered it for him… lol. So allow me to reword this…. Thanks for the meal!! But yeah, thanks for spending some time to talk about this matter here on your site.

  10. An impressive share, I just given this onto a colleague who has been doing small analysis within this. Anf the husband actually bought me breakfast because I came across it for him.. smile. So i want to reword that: Thnx to the treat! But yeah Thnkx for spending some time go over this, I am strongly regarding this and adore reading read more about this topic. If it is possible, as you become expertise, could you mind updating your blog site with additional details? It can be extremely great for me. Huge thumb up because of this short article!

  11. She meets Tom Cruise, special agent, at the airport, gets a ticket on board a flight containing an entire crew and passenger manifest consisting of shadowy assassins attempting to retrieve the battery—not to mention, eliminate Cruise who becomes “solitary killing machine” when Diaz hits the lady’s room.

  12. Definitely believe that which you stated. Your favorite reason seemed to be on the net the easiest thing to be aware of. I say to you, I definitely get annoyed while people think about worries that they just don’t know about. You managed to hit the nail upon the top as well as defined out the whole thing without having side effect , people can take a signal. Will likely be back to get more. Thanks

  13. I have learned some new points from your web-site about computer systems. Another thing I have always imagined is that computers have become something that each household must have for most reasons. They offer convenient ways to organize the home, pay bills, search for information, study, tune in to music and also watch tv programs. An innovative way to complete these tasks is to use a laptop computer. These desktops are mobile, small, powerful and portable.

Пікір үстеу

Э-пошта мекенжайыңыз жарияланбайды. Міндетті өрістер * таңбаланған

You May Also Like

Азықтық минералды қосындылар

Минералды азық – малға қосымша азық ретінде берілетін табиғи және қолдан жасалынатын…

5 өнертабыстардың олар әлемді өзгертті, Плуг, Шам, Интернет, Компьютер, Доңғалақ

5 өнертабыстардың олар әлемді өзгертті Плуг Салыстырғанда жылтыр электрондық өнертабыстар, өмірімізге бүгін,…

Абайтанудың алғашқы баспалдағы

Абайтанудың алғашқы баспалдағы Сонау 19ғасыр мен 20 ғасырдың ең үлкен мәселесі бола…

Фразеологизмы в речи современных детей

Фразеологизмы в речи современных детей                   Автор:  Нуркасымова Сымбат            Исследовательский интерес…