ДИПЛОМДЫҚ  ЖҰМЫС

Тақырыбы : «Мәдениеттегі эзотерика феномені»

«Мәдениеттану» мамандығы бойынша

РЕФЕРАТ

Диплом жұмысының атауы: Мәдениеттегі эзотерика феномені

Дипломдық зерттеудің әдіснамалық негізі. Философтар, тарихшылар, саясаттанушылар, мәдениеттанушылар, әлеуметтанушылар еңбектерінен көрініс тапқан объективтіліктің диалектикалық принциптері, детерминизм, историзм сияқты қоғамдық құбылыстарды жүйелік, кешенді талдау, өзара байланыстары мен дамуын бейнелейтін объективті және субъективті факторлардың барлық жиынтығын қарастыру болып табылады.

Салыстыру, талдау және синтездеу, идеалдау, жалпылау, дедукция және индукция сияқты жалпы ғылыми сипаттағы әдістер де қолданылады. Эзотерикалық ұғымдарды нақтырақ түсіндіру үшін әдебиеттердің, мерзімді басылымдардың, әртүрлі эзотерикалық қозғалыстардың бағдарламаларының мазмұнын талдау қолданылды.

Бұл зерттеудің методологиялық және ғылыми бағыттары В.И.Вернадский, Т.Кун, Э.Блулер еңбектеріндегі ғылыми және ғылыми емес білімдерді ажыратудың тұжырымдамалық тәсілдері болып табылады.

Жұмыста әр түрлі әдістемелік тәсілдердің қолданылуы ғылыми емес құбылыстардың танымдық дилеммасын ғылыми құралдармен түсіндіруге мүмкіндік берді. Батыс зерттеушілерінің қуатты философиялық дәстүр түрінде қалыптасқан әдістемелік тәжірибесі, атап айтқанда трансценденталдыны зерттеген М.Вебер, М.Хайдеггер, Х.Гадамер және басқалардың еңбектерінде ескерілді.

Эзотерикалық дереккөздерде, көп нәрсе жанама түрде баяндалатындықтан , көзқарастардың тек жарияланбай, шынымен іске асатынын ашуға көмектесуші эзотерикалық доктриналардың құрылымы мен қалыптасуын қарайтын артикуляцияның методологиялығы үлкен мәнге ие.

Зерттеудің теориялық және практикалық маңыздылығы. Эзотерика мәселесін мәдени құбылыс ретінде қоюдан, оны түсінуге философиялық және мәдени көзқарасты дамытудан, эзотеризмнің қоғамның рухани саласына әсерін анықтаудан тұрады.

Зерттеу нәтижелерін, оның тұжырымдары мен ұсыныстарын ғылыми-зерттеу және білім беру мекемелері мәдениет пен философия тарихы мәселелерін дамытуда қолдана алады.

Жұмыстың құрылымы: дипломдық жұмыс кіріспе, екі тарау, алты бөлімнен, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер мен терминдер сөздігінен тұрады.

РЕФЕРАТ

Название дипломной работы: Феномен эзотерики в культуре

Методологической основой дипломной работы являются в первую очередь диалектические принципы объективности, историзма, системного, комплексного нализа общественных явлений, взаимосвязи и развития, всестороннего учета всей совокупности объективных и субъективных факторов, которые нашли отражение в работах философов, историков, политологов, культуроло-гов, социологов.

Используются также такие методы, имеющие общенаучный характер, как сравнение, анализ и синтез, идеализация, обобщение.

Исторически возникшая полярность религиозно-мистических форм духовности и науки резко обозначается в наши дни, когда бурные социальные события сталкивают самые разные виды миропонимания. Большое разнообразие и объем эзотерического материала создали большие трудности в определении исходного теоретического базиса и заставляло помнить о различных детерминантах исследуемого предмета.

Методологическими и научными ориентирами в данном исследовании стали подходы концептуального характера по разграничению научного и вненаучного знания, заключенные в работах В.И.Вернадского, Т.Куна, Е. Блейлера.

Применение разнообразных методологических подходов в дипломной работе позволило прояснить дилемму познания ненаучных феноменов научными средствами. Это противоречие разрешалось путем обнаружения взаимосвязей в предметных областях, фиксируя наличие системы, ее отсутствие или же различные стадии ее становления. Учитывался методологический опыт западных исследователей, существующий в виде мощной философской традиции, в частности в работах М.Вебера, М.Хайдеггера, Х.Гадамера и др., которые занимались изучением трансцендентного.

Поскольку в эзотерических источниках многое выражается косвенно, недого-варивается (хотя и достаточно определенно подразумевается), то особое значение имела методологическая задача артикуляции, структурирования и реконструкции рассматриваемых эзотерических доктрин, помогающая выявить действительную реализацию установок.

Теоретическое и практическое значение исследования состоит в постановке проблемы эзотеризма как культурологического феномена, анализе философско-исторического подхода к ее осмыслению, определении влияния эзотеризма на духовную и культурную (духовную) сферы жизни общества.

Структура работы. Диссертация состоит из введения, двух глав, 6 параграфов, заключения, списка источников по теме исследования и приложения, в котором содержится словарь эзотерической терминологии.

REPORT

Thesis title: The phenomenon of esotericism in culture

The methodological basis of the thesis is, first of all, the dialectical principles of objectivity, historicism, systemic, complex analysis of social phenomena, interconnection and development, comprehensive consideration of the entire set of objective and subjective factors that are reflected in the works of philosophers, historians, political scientists,  sociologists.

As a general scientific methodology, the author tried in his dissertation to implement an integrated approach arising from the general theory of systems, which is actively being developed by modern science.

Also used are methods of a general scientific nature, such as comparison, analysis and synthesis, idealization, generalization.

The historically arisen polarity of religious and mystical forms of spirituality and science is sharply indicated today, when stormy social events collide the most different types of world outlook. The wide variety and volume of esoteric material created great difficulties in determining the initial theoretical basis and made one remember the various determinants of the subject under study.

The methodological and scientific guidelines in this study were conceptual approaches to distinguish between scientific and non-scientific knowledge, contained in the works of V.I. Vernadsky, T. Kuhn, E. Bleuler.

The theoretical and practical significance of the study consists in posing the problem of esotericism as a culturological phenomenon, developing a philosophical and historical approach to its understanding, determining the influence of esotericism on the spiritual and cultural (spiritual) spheres of society. Work structure. The dissertation consists of an introduction, two chapters, 6 paragraphs, a conclusion, a list of sources on the research topic and an appendix, which contains a dictionary of esoteric terminology

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ                                                                                                               2

1 ЭЗОТЕРИЗМДІ ЗЕРТТЕУДІҢ  МӘДЕНИЕТТАНУЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

1.1 Эзотеризм түсінігін лигвистикалық-семантикалық тұрғыдан  талдау………………………………………………………………………………………………………5

1.2 Эзотеризмнің мәдени құбылыс ретіндегі теориялық-концептуалды

негізі ……………………………………………………………………………………………………..11

1.3 Мәдениет тарихы аясындағы эзотеризмнің негізгі түрлері………………….23 

2 ЭЗОТЕРИЗМНІҢ ЗАМАНАУИ РУХАНИ МӘДЕНИЕТТЕГІ ОРНЫ

2.1 Эзотеризмнің мәдениет құбылысы ретіндегі мән-мағынасы……………….29

2.2 Эзотеризмнің мәдениет құндылықтарының балама жүйесін қалыптастырудағы орны…………………………………………………………………………32

2.3   Эзотеризм өнер мен дінде……………………………………………………………….34

ҚОРЫТЫНДЫ…………………………………………………………………………………….42

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ……………………………………………47

ЭЗОТЕРИКАЛЫҚ ТЕРМИНДЕР СӨЗДІГI…………………………………50

КІРІСПЕ

Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Соңғы жылдары әлеуметтік тұрақсыздық пен ақпараттық өрлеу жағдайында қоғамдық сана саласында болып жатқан процестерді ұзақ уақыт бойы ғылым саласынан тыс болған әлеуметтік-мәдени құбылыстарды терең түсінбей  жатып, жемісті зерттеу   мүмкін емес.Бұған әлеуметтік өмірде байқалатын факторға айналған эзотеризм құбылысы жатады. Ежелгі эзотерикалық және қазіргі заманғы психофизикалық жүйелердің тәжірибесін қабылдаған, көпшіліктің санасында мифологиялық және қасиетті компоненттердің кеңеюіне әкеліп соқтыратын жасырын-мистикалық бірлестіктердің пайда болуы, халықтың рухани және әлеуметтік өміріне айтарлықтай әсер етеді. Қоғамдық өмірдің салыстырмалы түрде тәуелсіз саласы бола отырып, эзотерика белгілі бір деңгейде адамдардың мінез-құлқының өзіндік құндылық-нормативтік бағдар жүйесін құрайды. Мәдениеттегі эзотерикалық ілімдерді ұйымдастырудың және қызмет етудің теориялық модельдерін құру күрделілігі оның формалары мен деңгейлерінің дәстүрлі түсінігінен әлдеқайда асып түседі.Заманауи проблемалар мен қарама-қайшылықтардың адекватты бейнесі үшін, эзотеризмнің мәдениеттегі орны мен рөлін есепке алуға көмектесетін мәдениеттанулық параметрлерінің жаңа тобы қажет.

Қазіргі әлеуметтік эволюцияда эзотеризм әсері айқын көрініс тапқан. Мысал ретінде, қазіргі жағдайда әлемдегі жаңа геосаяси координаттар жүйесінің қалыптасуын келтіруге болады. Эзотеризмнің тұжырымдамалық зерттеуінсіз әлемнің бірқатар аймақтарындағы қуатты фундаменталистік тенденциялардың бастаулары мен мәнін түсіну қиын, себебі олардың өткеннің белгілі бір қасиетті және эзотерикалық дәстүрлерімен байланысы болуы ықтимал.Бұл тенденциялар ұлттық мәдениетке, дәстүрлі діндер мен құндылықтар жүйесіне айтарлықтай шоғырланып, әртүрлі өркениеттер қақтығысына әкелуі мүмкін.

Демек, эзотериканы қоғамның рухани және әлеуметтік-саяси салаларына әсер етіп, мистицизммен, оккультизмнің нақты рәсімдерімен синкретті түрде өзара байланысты интегралды әлеуметтік-мәдени құбылыс ретінде зерттеу мәселесі өте өзекті болып болып табылады.Осы аспектілерді әле де толық назар аудармаған және зерттелмеген.

Жұмыстың өзектілігі. Қазіргі мәдениетте эзотеризм атты феномен белгілі бір сәнге айналды, оған дәлел кітап дүкендерінің әртүрлі эзотерикалық және эзотерикалық әдебиеттерге толтырылған сөрелері, сонымен қатар эзотерикалық тәжірибелерден бастау алатын әртүрлі ілімдер мен тренингтерге сұраныстың  артып келе жатқаны, олардың авторлары көбінесе өздері жүзеге асыратын әсер ету механизмдерін толыққанды білмейді. Қоғамда сананың әртүрлі өзгерген күйлерінің көрінісі өскен жағдайда, мәдениет пен тұлғаның құндылық-семантикалық әлемдерін қалыптастыру процесінде эзотеризмнің рөлін зерттеу ерекше өзекті болып табылады.Аталмыш мәселенің өзектілігіне сүйене отырып және оның дамуының толық еместігін ескере отырып, мәселенің барлық аспектілерін толық түсіну қажеттілігі туындады.

Зерттеу объектісі эзотеризмнің мәні мен мәдениетте алатын орны

Зерттеу пәні.Өзіндік құрылымы мен функциялары, қайнар көздері, мәдени параметрлері және әлеуметтік-мәдени ортаға әсер етудің нақты тетіктері, рухани мәдениет тарихындағы орны бар мәдени  құбылыс – эзотеризм.

Осыған байланысты дипломдық жұмысқа арналған зерттеудің келесі мақсаттары мен міндеттері анықталды.

Жұмыстың мақсаты.Мәдени-философиялық талдау аясында эзотеризмнің мәнін, құрылымын, көздерін, функцияларын, әлеуметтік-психологиялық және мәдени параметрлерін мәдени құбылыс ретінде және оның әлеуметтік-мәдени ортаға әсерінің нақты тетіктерін, оның рухани мәдениет тарихындағы орнын анықтау.

Дипломдық жұмысқа қойылған мақсатқа жету үшін келесі міндеттер анықталды:

– эзотеризмді тануға философиялық-әдіснамалық және мәдениетанулық зерттеулердің тәсілдерді негіздеу, зерттеудің принциптері мен әдістерін анықтау, жалпы мәдени кеңістіктегі бұл құбылыстың шекараларын анықтау;

-эзотеризмнің әртүрлі формаларын жіктеуді ұсыну, оларға сипаттама беру, қарым-қатынас пен тарихи сабақтастықтарын анықтау;

-эзотеризмнің мәдени-тарихи құбылыс ретіндегі теориялық моделін жасау және оның мәнін, мазмұнынашу

-эзотеризмнің қоғам санасындағы орны мен рөлін және мәдени құндылықтардың балама жүйелерін құруды, оның дамуының негізгі тенденцияларын анықтау;

Дипломдық зерттеудің әдіснамалық негізі. Философтар, тарихшылар, саясаттанушылар, мәдениеттанушылар, әлеуметтанушылар еңбектерінен көрініс тапқан объективтіліктің диалектикалық принциптері, детерминизм, историзм сияқты қоғамдық құбылыстарды жүйелік, кешенді талдау, өзара байланыстары мен дамуын бейнелейтін объективті және субъективті факторлардың барлық жиынтығын қарастыру болып табылады.

Салыстыру, талдау және синтездеу, идеалдау, жалпылау, дедукция және индукция сияқты жалпы ғылыми сипаттағы әдістер де қолданылады. Эзотерикалық ұғымдарды нақтырақ түсіндіру үшін әдебиеттердің, мерзімді басылымдардың, әртүрлі эзотерикалық қозғалыстардың бағдарламаларының мазмұнын талдау қолданылды.

Бұл зерттеудің методологиялық және ғылыми бағыттары В.И.Вернадский, Т.Кун, Э.Блулер еңбектеріндегі ғылыми және ғылыми емес білімдерді ажыратудың тұжырымдамалық тәсілдері болып табылады.

Дипломдық жұмыста әр түрлі әдістемелік тәсілдердің қолданылуы ғылыми емес құбылыстардың танымдық дилеммасын ғылыми құралдармен түсіндіруге мүмкіндік берді. Батыс зерттеушілерінің қуатты философиялық дәстүр түрінде қалыптасқан әдістемелік тәжірибесі, атап айтқанда трансценденталдыны зерттеген М.Вебер, М.Хайдеггер, Х.Гадамер және басқалардың еңбектерінде ескерілді.

Эзотерикалық дереккөздерде, көп нәрсе жанама түрде баяндалатындықтан , көзқарастардың тек жарияланбай, шынымен іске асатынын (бұл нақты түрде ашылған) ашуға көмектесуші эзотерикалық доктриналардың құрылымы мен қалыптасуын қарайтын артикуляцияның методологиялығы үлкен мәнге ие.

Зерттеудің теориялық және практикалық маңыздылығы. Эзотерика мәселесін мәдени құбылыс ретінде қоюдан, оны түсінуге философиялық және мәдени көзқарасты дамытудан, эзотеризмнің қоғамның рухани саласына әсерін анықтаудан тұрады.

1 ЭЗОТЕРИЗМДІ ЗЕРТТЕУДІҢ  МӘДЕНИЕТТАНУЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ.

1.1 Эзотеризм түсінігін лигвистикалық-семантиrалық түрғыдан талдау

Біздің уақыт ежелгі дәстүрлермен дәріптелген және іс жүзінде сыналған ізбасарларына, өмір жолдарының идеологиясы мен технологиясын, адамның рухани кеңістіктегі орны мен қызметтерінің ауқымы мен түсінігін бере отырып, көптеген рухани ілімдерді тудырды. Мәдениет тарихы эзотериканың ерекше түрлері, типтері мен формаларының ерекше көптігін ашады.Тиісінше, ежелгі дәуірден бастап, олардың теориялық түсіндірулеріне тырысулар арасында эзотеризм терминін әр түрлі мазмұнмен толтыру әрекеттері белгілі орын алды. Еуропалық білімді адамға эзотериканың күрделі экзотикалық материалын түсінуге көмектесетін параметрлер мен анықтамалық нүктелер жүйесін құру міндеті, бұл адам рухының ең күрделі зертханасында терминнің өзін анықтаудан басталады. Сонымен Эзотеризм дегеніміз не?

Грек сөзі «esoteros» «ішкі», «жеке», «жабық» дегенді білдіреді. Ежелгі грек философтарының арасында бұрыннан бар бұл тұжырымдама мұғалімнің аузынан таңдалған оқушылардың аузына берілетін оқытуды білдірді. Мәселен, Платон арқылы Александриялық неопифагорлықтарға жеткен Пифагор ілімдері шәкірттің рухы мен жанына даналықты ұтымды сіңіруді мақсат еткен. Ежелгі грек философиялық ілімдерінің алдында діни мистериялар, яғни құпия әрекеттер тұрған. Мисттер Элевиндік жұмбақтар кезінде оларға ашылған құпияларды жария етпеуге ант берді.

Ресейлік философиялық әдебиетте бұл ұғым өте кең түсіндіріледі. «Эзотеризм» термині бойынша әртүрлі авторлар контекстке байланысты құбылыстардың алуан түрлілігін білдіреді. Біз кең көзқарастар спектрін анықтадық, оған сәйкес Эзотеризм:

– шындыққа деген қатынастың нақты формасы;

– адамның және қоғамның мәдени және рухани кеңістігіндегі құбылыстың түрі;

– әлеуметтік шындықтың ерекше көрінісі;

– әлеуметтік құбылыс;

– ежелгі дәуірдің діни-философиялық жүйелерінің ішкі мәні, магия, спиритизм және т.б., өткеннің үздік ілімдерінен үзінді;

– әдеттегі жағдайдың өзгеруінен қорқудың рационализациясы ретінде табиғатқа сену;

– ойлау мен көзқарас формасы, ғылымға балама;

– белгілі бір менталитет стилі; -рухани және өмірлік шындық;

– аутистикалық шағылысу;

– элиталық білім нысаны; -әлеуметтік және мәдени вице;

– арнайы ұйымдастырылған және салынған мәдениеттің қуатты қабаты;

– рухани трансценденталды мазмұнды ұтымды жоспарға аудару құралы;

– ақылға қонымсыз, бейсана күшін қолдануға болатын әдістер;

– ғылымнан тыс білім нысаны;

– миф тудыратын білім формалары және қызмет түрлері;

– діни негіздегі рухани сектанттық және партиялылық

мистикалық білім;

– масондықтың теориялық негіздері;

– гносеологиялық алдау;

– қолданыстағы мәдени контекстте көрсетілген шектеулерден шығу формасы және белгілі бір мағынада оны сынау;

– адамзаттың көрінбейтін тарихының мәдени-философиялық моделі;

– шынайы «вис терго» («жасырын күш»), ол халықтарды қозғалысқа келтіреді, олардың тұрақтылығы мен күшін қамтамасыз етеді және т.б.

Байқап отырғандарыңыздай пікірлер мен идеялардың ауқымы өте кең. Мұның бәрі бірдей құбылыстар ауқымына қатысты. Осы анықтамалардың кейбіреулері эзотериканың мәніне  емес, оның функциялары мен олардың көріну формаларына сілтеме жасайды. Осылайша, эзотерика тұжырымдамасы аясында Веккердің анықтамаларына сәйкес, оларды бөліп, басқаша атауға болатын бірқатар формациялар пайда болады.

Автор қоғамның рухани дамуының қызмет ету ерекшеліктерін, жай-күйін және сипатын талдау, эзотерика құбылысының мәнін құрайтын маңызды элементтерді анықтауға мүмкіндік береді деп санайды.

Біріншіден, бұл болмыстың негізгі қағидалары мен заңдылықтары , әртүрлі идеялармен, тұжырымдамалармен, жабық сипаттағы теориялармен және ілімдермен берілген білім. Әдетте, ол қоғам қабылдаған парадигмаларға сәйкес келмейді, бірақ ғылыми-логикалық өңдеуді және мәдениетке енгізуді қажет етеді. Қолданыстағы жүйеге сәйкес келмейтін осы білімді қабылдау мәселесі туындайды. Бұл ғылымға ғана емес, жалпы мәдениетке, оның ішінде өнерге де қатысты.

Мәдениеттегі эзотеризм бағытына сипаттама бере отырып, бастапқы екіжақтылық оның белгілері ретінде атап өтіледі: эзотерика тарихта әрдайым нақты және жалпыға бірдей жарамды; бұл нақты тарихи уақыт пен белгілі бір қоғамға байланысты және тұтастай әлеуметтік-мәдени процеске жатады; оның тенденцияларын сіңіріп, оны өз идеяларымен қоректендіреді. Эзотеризм – бұл дәстүрдің немесе жазудың арқасында адамзат тарихының бізге белгілі барлық кезеңдерінде кез-келген адамзат қауымдастығының мәдени элементі ретінде болатын өзіндік әмбебап құбылыс. Эзотеризм мәдениеттің жанын, адамзат өркениетінің тұрақты құндылығын құрайтын дәуірден-дәуірге берілетін мәңгілік мазмұнды қамтиды. Эзотерикалық ілімдер адамның терең табиғатына жүгінеді, бұл олардың өміршеңдігі мен маңыздылығын анықтайды.

Көптеген философиялық сөздіктерге сәйкес [1, б. 585-586], «эзотерика» термині тек бастамашыларға арналған, мамандарға ғана түсінікті идеяны, теорияны білдіру үшін қолданылса, кейбір сөздіктерде керісінше, «экзотерика» термині «танымал», «қарапайым адамға қол жетімді» мағынасында қолданылады. Бұл ұғымдар сонымен қатар құбылыстардың ішкі, маңызды (эзотерикалық) және сыртқы (экзотериялық) байланыстарын түсіндіреді.

Кез келген азды-көпті терең оқытуда ілім рухы мен әрпі, мәні мен құбылысы, өзегі мен қабығы бірін-бірі толықтыратын сияқты, бірін-бірі толықтыратын эзотерикалық және экзотерикалық сәттер бар. Егер сөздің этимологиясын ескеретін болсақ, онда «эзотерра» (грек тілінен аударғанда) – әртүрлі философиялық мектептердің үй-жайлары мен аулаларының геометриялық құрылымынан шыққан ішкі жер. Бұл ежелгі Грецияға тән ғимарат болған. Платонның академиясының кіреберісінде: «Мұнда геометрияны білмейтін адам кірмесін» деген жазу ілінген болған екен.

Оксфорд сөздігіне сәйкес: Esoterica [2, б.421] (Of philosophical doctrin es ets.) термині эзотеризм философиялық және басқа сипаттағы кез-келген құпия доктриналарға ғана емес, сонымен қатар белгілі бір пәндерге, тақырыптарға бағышталуды ұсынатын кеңірек мағынаны қамтиды.

Көбінесе, эзотеризм бірқатар ілімдерді санаумен байланысты. Оларға гностицизм, теософия, антропософия, магия, алхимия, астрология, масондық және т.б. жатады. М.Волошиннің «Теософия туралы» мақаласында[3, б.27] құпия ғылымдардың екі саласын ажыратады. Соның бірі – әлем заңдылықтарын іштен зерттеу. Осыған ұқсас көзқарасты Э.Шюре мен А.Бесантан кездестіруге болады [4, б.167].

Эзотерикалық ілім – бұл эзотерикалық шындықтың сипаттамасы, оған қарай жылжу және оның шеңберінде қалу тәжірибесі. Ол эзотерикалық тәжірибенің көрінісі мен бекітілуінің бір шарты ретінде қалыптастырумен қатар жасалады және эзотерикалық мәдениет құтқару мұратымен сипатталады. Діннен айырмашылығы, бұл құтқару Құдайда емес, алдын-ала емес, шынайы шындықты жеке-дара алу ретінде көрінеді. Эзотерикалық құтқару үшін ерекше жол және тұлғаны түбегейлі өзгерту қажет.

Кез-келген діни ілімнің эзотерикалық және экзотерикалық жағы бар. Дегенмен, эзотеризм міндетті түрде діни сипатта болмайды. Эзотеризм рухтың интуиция, ар-ождан және трансценденттік сфераларда жанның мистикалық қалуы сияқты қабілеттері арқылы болмыстың түпкі мәнін түсінумен байланысты [5, б. 585-586].

Тіл біліміндегі қазіргі жағдайды ғалымдар поли-парадигма ретінде анықтайды, бұл объектінің әр түрлі білім парадигмаларында бір уақытта әр түрлі бағытта талдауға байланысты. Сонымен, В.И. Шаховский лингвистикалық ғылыммен қатар өмір сүретін парадигмаларын «антропоцентристік, функционалдық, коммуникативті, когнитивтік, текстоцетрлік, прагматикалық т.б» деп атайды [6, б.59]. ХХІ ғасырдағы орыс тіл біліміндегі антропоцентристік тәсілдің үстем және жан-жақты рөлі – ғылыми координаттардың бүкіл жүйесінің орталығында адамның айқын «заңдастырылған» жағдайына байланысты.ХХ ғасыр тіл біліміндегі «ең маңызды әдістемелік ауысым». – «тіл білімінен имманенттік лингвистикаға антропологиялық лингвистикаға көшу», «егер ол тіл табиғатына тек адамнан және оның әлемінен ғана жетуге болады деген оймен одан әрі күшейеді» [7,б.48]. Антропоцентристік мегапарадигманың негізгі бағыты – тілдік тұлға, сөйлеу-ойлау қызметінің субъектісі, мәтіндік массивтерге түсірілген әртүрлі типтегі дискурстарды құру немесе қабылдау.

Зерттелген лингвистикалық материал тұрғысынан бұл тараудың ғылыми өзектілігі ХХ-ХХІ ғасырлар тоғысында классикалық ретінде сақталған кең мәтіндер қабаты ұсынылған оқырмандар мен заманауи авторлардың қызығушылығын арттырған эзотеризм түсінігін зерттеуге байланысты. Эзотерика түсінігі өмірдің рухани мәнін алдыңғы орынға қоятын және адам болмысының барлық материалдық көріністерін «өзге әлемнің» көрінбейтін құбылыстарына бағындыратын адамның ерекше дүниетанымын білдіреді.Мыңдаған жылдар бойы бұл проблемалар адамзатты алаңдатқан, олардың әртүрлі түсініктемелері барлық ұлттық мәдениеттер мен әр түрлі тілдердегі мәтіндерде көрініс табады.Объективті жағынан, эзотерика түсінігінің жалпы – ортақ  теориясын қалыптастыру үшін ғылыми алғышарттар пісіп жетілді, оның кейбір аспектілері енді дами бастады. Интернетте, эзотерикалық мәселелер тек қана қазіргі заманғы гуманитарлық ғылымдардағы философиялық-мәдени білім шеңберінде зерттеледі [8].

Эзотерикалық мәдениеттің модернизациясы көптеген құрылымдардың өзгеру кезеңдерін қоса алғанда, дағдарыс ретінде белгіленген позициялардың көптігімен байланысты. Эзотерикалық мәдениеттің тартымдылығы қазіргі кезде болмыстың күрделі мәселелерін өзінің табиғаты бойынша түсіндіруге қабілетті болуымен байланысты.Ол әлемнің құрылымын құрайтын және оның дамуын анықтайтын күрделі қатынастардың себептерін, салдарын, мағыналары мен үйлесімдігін түсіндіруге мүмкіндік беретін бірыңғай принциптің айналасында ұйымдастырылған барлық таным құралдарын біріктіреді» [3, б.52-54]. Эзотерикалық мәдениет элементтерінің адам өмірінің барлық салаларында – ғылымда, өнерде, дінде, ертегілерде, эпостарда, рәсімдерде, дәстүрлерде болуы туралы тезистер; оны жалпы адамзаттық мәдениеттің ажырамас бөлігі ретінде қарастыруы; оны құндылықтарды сақтайтын арнайы аккумулятор ретінде қарастыруы ; тұлға қабілетін дамытуда ерекше маңызы, оның құндылықтарын қалыптастыруы негізгі ғылыми ережелерге айналады [8].

1.2 Эзотеризмнің мәдени құбылыс ретіндегі теоретика-концептуалды негізі

Эзотеризмнің мәдени құбылыс ретіндегі ерекшелігін С.Ржешевский сәтті атап өтті [10, б.8]. Ол әйгілі эзотериктердің бірі Г.Гурджиефтің ілімін сипаттай отырып, оған ғылым немесе философия ретінде қарауға болмайтынын көрсетеді. Бұл екеуі де емес, «Бұл эзотерикалық ілім» деген пікір қалдырған. Эзотерикалық ойлаудың ерекшелігі – ғылыми дәлелдемелер немесе теорияның беріктігінде емес, құрылыстың өзіндік «дәлелі» мен әсемдігінде болып табылады. Дүниеге деген ерекше эзотерикалық қатынас, біздің мәдениеттің барлық құндылықтарын өткір сынға алынуы, адамдардың  осы шынайы әлемге ене алуға деген қабілеті,  эзотерикалық ілімдерде толық сенімділікпен және сеніммен жүзеге асырылуында, өйткені эзотерикалық ілімнің ізбасарларында бұл тек білім деңгейінде ғана емес, сонымен қатар өмірдің тәжірибесінде де расталады.Эзотерикалық оқыту мен эзотерикалық білім эзотерикалық практикасыз болмайды[11, б.8].

Эзотеризм белгілі бір жолмен салынған және ұйымдастырылған мәдениеттің қуатты қабаты ретінде сыйымды мазмұнға ие. Автордың пікірінше, эзотеризм тұжырымдамасында келесі маңызды элементтерді ажырату қажет: идеялар, тұжырымдамалар, доктриналар, теориялар, рухани және идеологиялық жүйелерді қамтитын парано-ғылыми білім нысандары; психофизикалық тренингтер, медитация, дұғалар, студенттер мен ізбасарларға тәжірибе мен білімді беру әдістері кіретін қызметтің нақты түрлері; белгілі бір ұйымдық құрылымдар – оккульт-мистикалық бірлестіктер.

Эзотеризмнің қоғамдық экзотеризмнен айырмашылығы, ол инициаттардың тар шеңберіне арналған. Алайда, бұл қазіргі эзотерикалық мәдениеттің әдейі мөрленгендігін білдірмейді. В.М.Розин орынды атап өткендей, Х.П.Блавацкийдің, Р.Д.Интерьердің, Д.Кришнамурти, Рамакришна, Э.Н.Рерих, Шри Ауробиндо Гхош, Свами Вивекананда, Д.Т.Сузуки, К.Кастанеда, Д. Раджнештің эзотерикалық ілімдерінде құпия білім жоқ. Керісінше, олар жалпыға бағытталған. Эзотерикалық ілімдерді жасаушылар өз көзқарастарын жеке-жеке білдіріп қана қоймай, олар мыңдаған ізбасарлары мен жай ғана тыңдаушыларының алдында көпшілік алдында сөз сөйледі. Алайда, бұл ілімде  кез-келген адам шәкірт бола алмайды, өйткені ілімді ұстану айтарлықтай рухани күш-жігерді қажет етеді.

Концептуалды-теориялық көзқарас негізінде эзотерикалық жүйелерді ұйымдастырудың және қызмет етудің әр түрлі модельдерін, олардың типтерінің, мазмұны мен мағыналарының деңгейлік өзара әрекеттесуінің жалпы тұжырымдамалық схемаларын қарастыра отырып, эзотерика идеясы комплексті және зерттеуде оған жоғарыда аталған компоненттерді қосу керек деген тұжырымға келеміз.

Жалпы, эзотерика тұжырымдамасы болашақтың ең маңызды элементтері туралы ежелгі білімді – болашақ ұрпаққа беруді қамтамасыз ететін, әр түрлі ұғымдармен, ілімдермен және ілімдермен анықталған, өте бай және сыйымды мазмұнға ие. Сонымен бірге, тоталитарлық жартылай діни секталар мен қауымдастықтардың, эзотерикалық сипаттағы басқа бірлестіктердің едәуір саны бар екенін есте ұстаған жөн, олар қоғамдағы өздерінің жойқын әрекеттерін асыл гуманитарлық идеялармен маскалап, шындыққа, жақсылық пен сұлулыққа шақырады. Мұндағы басты қиындық дәл сыртқы белгілерге сәйкес құбылыстардың шын мәнін анықтау мүмкін болмайтындығында. Сырттай тек оң нәрселер ғана жария етіледі. ХІІІ ғасырда бесінші Зохардың эзотерикалық комментаторы сандар кітабы туралы: «Өтірікті растау үшін оны шындықпен араластырады» деп жазған екен.

Эзотеризм теориялық және күнделікті сана мен оны тасымалдаушылар арасындағы қарама-қайшылықты шешудің формасы ретінде әрекет етеді. Олардың бір бөлігі жоғары жабық білімді біртіндеп насихаттап, кең бұқаралық сана деңгейіне шығарып, ғылыми білім жүйесіне енгізу керек деп санайды. Өкілдердің тағы бір бөлігі бұл эзотерикалық білім элита үшін білім болып қалуы керек және әрдайым тұйық, герметикалық болуы керек, оның негізінде кез-келген қоғамның интеллектуалды элитасының бұқараны бақылау құралы ретінде әрекет ете отырып, осы рухани және идеологиялық мифтер мен клишелерді қолдануы керек деп санайды.

Эзотеризм дүниетанымның ерекше тарихи және мәдени типі ретінде әр түрлі діндер мен ілімдердің мыңжылдық мәдени дәстүрлерін қайта қарастыра отырып, бастапқыда құпияның – тек болмысты ұйымдастыруды ғана емес, сонымен бірге шешілмейтін бастапқы негіздерді болжайды. Мәдениеттің көптеген иррационалды-эзотериялық тұжырымдамалары оның әлеуметтік табиғатын жоққа шығарып, мәдениеттің бастауын ғарыштық, трансценденталды кеңістіктен іздегенімен, автор мәдениеттегі иррационалды мазмұнды жүзеге асырудың өзіндік әлеуметтік және гносеологиялық тамырлары бар деп санайды.

Эзотеризмді тар және кең мағынада қарастыруға болады.Сөздің кең мағынасында эзотерикизм дегеніміз – бұл сектанттық, партиялылық, сырттан келгендерге жабық болатын білім, идеялар мен мәдени құндылықтар саласына берілгендік, яғни әдетте герметизм терминімен белгіленетін нәрсе.Тар мағынасында дәлірек айтсақ, сөз мағынасында бұл діни-мистикалық иррационалды білім және оған негізделген рухани-идеологиялық қызмет.

Осылайша, эзотериканың келесі анықтамасын тұжырымдауға болады.Эзотеризм – бұл құпия паранаукалық білімнің рухани-идеологиялық жүйесі түрінде, оккульт, мистикалық және басқа да жабық бірлестіктердің қызметімен байланысты қоғамдық сананың белгілі бір саласын бейнелейтін мәдени-тарихи құбылыс.

Эзотеризм тыйым салулармен байланысты:

а) кез-келген қолөнердің, ғылымның, өнердің, діннің, мистикалық философияның құпияларын ашуға;

б) бөгде адамдарға құпия доктринаның ауызша немесе жазбаша символикасын үйретуге

кесте 1

Эзотеризмнің ең төменгі деңгейі – бұл тыныштықта қабылданған құпия; орта деңгей -айтуға тыйым салынған нәрселер; ең жоғарғы деңгей – бұл ең терең шындықтардың [12] объективті түсіндірілмеуі салдарынан айтуға қиын нәрсе.

Эзотеризмнің қалыптасуының жалпы тарихи көрінісін жалпы мағынада екі дәстүрдің – Шығыс және Батыс (ежелгі еуропалық) құндылықтар жүйелерінің бірігуі ретінде ұсынуға болады. Егер идеялар, әдетте, жұқтырылғанын ескеретін болсақ, онда құрылымдық-логикалық диаграмма келесідей көрінуі мүмкін (1-суретті қараңыз).

І Схема. Эзотеризмнің қалыптасуының тарихи суреті

ШЫҒЫС ДӘСТҮР (Персия, Халдея, Вавилония, Ассирия, Иудея, Ежелгі Үндістан, Египет және Қытай) Гермес Трисмегист, Зороастр, Будда, Рама және Кришна, Мұса, Христ, Конфуций, Нагаржуна, Лао-Цзы жүйелері

веданта дзэн дао йога суфизм аюрведа зороастризм индуизм

ӘЛЕМДІК ДІҢДЕРДІҢ эзотеричекалық бөлігі

«Рерихфеномені »

» Гурджиева-Успенский феномені »

«Блаватская феномені »

Пифагор, Платон, Д.Ареопагита жүйелері

АРИЙ ҚҰНДЫЛЫҚТАРЫНЫҢ ДІНИ-РУХАНИ ЖҮЙЕЛЕРІ ЕУРОПА ХАЛЫҚТАРЫ (орыс магиялары, кельт друидтері, скандинавия халықтары және христианға дейінгі грек және рим өркениеттерінің діни жүйелері).

Әлемдік мәдени-тарихи даму процесінде шығыс және батыс деп аталатын құндылықтар жүйесі бір-біріне айтарлықтай әсер етті, бір-бірімен араласып немесе бір-бірін әртүрлі жолдармен алмастырып отырды . Мысалы, солтүстік арийліктер біздің дәуірімізге дейінгі екінші мыңжылдықтың ортасында Еуразия континентінің оңтүстік-шығысына еніп, қазір сенімнің бір бөлігі болып табылатын зороастризм, индуизм сияқты діни жүйелерді құрды.

Вавилония, Египет және Иудеяның кейбір мәдени құндылықтар жүйесі эллинистік батыстық дәстүрмен араласқанда дін мен батыстың христиандық мәдени дәстүрін жасады. Сонымен қатар, кейінірек Парсы, Вавилония, Египет және Иудея мәдени дәстүрлері исламның діни рухани және идеологиялық дәстүрін құрды, ол қазірде шығыс эзотерикалық дәстүріне жатады.

Осындай елеулі және белсенді интерпенетрацияның арқасында эзотерикалық дәстүрлерді батыстық және шығысқа бөліп, бинарлы (дәлірек айтсақ, дуалистік) – дәстүрлі және иллюстрациялық тәсілмен қолдануға болады. Бұл жерде шығыс дәстүрі деп біз – семиттің рухани мұрасын, сондай-ақ Еуразия тұрғындарының сары нәсілдерін, ал батыс дәстүрі бойынша арийлер нәсілін (антропологиялық тұрғыдан) түсінеміз.

Бұл жерде шығыс дәстүрі дегенде біз семиттің рухани мұрасын, сондай-ақ Еуразия тұрғындарының сары нәсілдерін түсінеміз, ал батыс дәстүрі бойынша біз арийлер нәсілін (антропологиялық тұрғыдан) түсінеміз.

Шығыс діни-философиялық ойы абсолютті абстракцияға бағытталғанына қарамастан, әрдайым практикалық болып табылады, өйткені абстракцияны түсіну тереңдігі адам психикасының жай-күйімен корреляцияланған, оны тек нақты өмір немесе эзотерикалық практика ұсынған қызмет арқылы жақсартуға болады. . Ежелгі даналыққа сәйкес теория мен практиканың арасындағы байланыс таным процесінің шексіздігін қамтамасыз етеді: ойлау мен бүкіл психиканы жаттықтыру сананың үнемі кеңеюіне әкеледі және сол арқылы шындықтың жаңа, бұрын белгісіз тереңдіктерін ашады .

Өткен дәуірлердегі данышпандар мен эзотериктердің ілімдерінің нақты әлеуметтік-мәдени жағдайлармен корреляциясы бұл ілімдердің мазмұны мен табиғатын сарқпайды (не исчерпывает). Сонымен қатар бірқатар тәуелділіктер, нақтырақ: бұл ілімдердің қазіргі мәдениеттің жалпы адамзаттық өрісімен және қазіргі адамның рухани-психологиялық тепе-теңдік сипатымен байланысы; әлемде басым болған Батыс өркениетіндегі «эго» мен «рационалдылық» гипертрофиясы, сондай-ақ гипер-рационның көмегімен ғаламдық гипер-эгодан қалыптасатын виртуалды гипер-шындық жалпы манипуляция жүйесінің қалыптасуы. Осы факторлардың барлығы қазіргі рухани-идеологиялық жүйелердің қалыптасуында көрініс табуда.

Эзотеризмнің барлық дерлік түрлері, егер қазіргі ғылым тұрғысынан қарастырылса, иррационалды. Эзотерикалық доктриналардың көпшілігі ғаламның «соңғы құпияларын» ашуға қабілетсіз адам білімінің шектеулерін айтады. Эзотерикалық «шындықтар» дәлелдеуді қажет етпейтін, керісінше дәлелдеуді емес, берілген ретінде қабылдауды қажет ететін «алғашқы фактілер» деп анықталады. Философиялық иррационализм туралы мәселені иррационалдың теориялық мәселесінен ажырату керек. Кейбір иррационалды мазмұнның болуын мойындайтын кез-келген теоретикті иррационалист деп атауға болмайды. Әйтпесе, осы санатқа иррационал шамалардың бар екенін мойындайтын, өздерінің өрнектері үшін иррационал сандарды қолданатын барлық математиктер иррационалист болар еді.

Ар-ұят, аяушылық, кінә, еркіндік, жауапкершілік сияқты категорияларды ғылыми тұрғыдан толық рационализациялаудың түбегейлі мүмкін еместігі олардың тек сана деңгейінде ғана емес, сонымен қатар санадан тыс деңгейде тамырлас болуынан туындайды. Бұл қасиеттер адам өмірінің барлық саласын қамтиды, олардан толықтай арылу мүмкін емес. Эзотерикалық ілімдер көбінесе осы этикалық категориялармен жұмыс жасайтындықтан, ғылымға оларды адекватты интерпретациялау қиынға соғады. Эзотерикалық дәстүр оқушыларға логикалық және ойлау-пайымдау шектеулі екендігін түсінуге мәжбүр ететін парадоксалды жұмбақтар әдісін шебер қолданады. Атап айтқанда, дзен дәстүрі ой арқылы шешілмейтін коан деп аталатын мағынасыз болып көрінетін жұмбақтар арқылы ауызша емес нұсқау жүйесін дамытты. Ойлау процесін тоқтату және оқушыны шындықтың вербальды емес тәжірибесіне дайындау үшін арнайы жасалған, барлық коандар білгір мұғалімнің бірден танитын азды-көпті ерекше рұқсаттарына ие.

Теориялық физиктер мен шығыс мистиктері осыған ұқсас мәселелермен бетпе-бет келіп, бүкіл әлем күмән мен күмән тудыратын психикалық тығырыққа, тұрақты шиеленіске тапболған кезең де болды. Заттардың маңызды табиғатын интеллект талдаған кезде, бұл абсурдтық немесе парадоксальды болып көрінеді. Бұл эзотерикалық мектептерде әрдайым белгілі болған, бірақ бұны ғылым проблема деп жақында ғана тапты.

Эзотеризм – бұл мәдениеттің фактісі, ал мәдениет – бұл тұтастық, оның элементтерінің әрқайсысы осы тұтастық пен оны құрайтын элементтердің сипаттамаларын көтереді. Мәдениеттің эзотерика мен ғылым сияқты элементтерінің арасында ұқсастықтар болғанымен, әрқашан априори берілетін, дәлелдеуді қажет етпейтін, логикаға бағынбайтын және көбінесе қисынсыз болып табылатын эзотерикалық білім мен шындықты барынша адекватты түрде көрсетуге ұмтыла отырып, шынайы ойлаумен сипатталатынғылым және ғылыми білімнің арасындағы түбегейлі айырмашылықты нақты анықтау қажет.

Оның дүниетанымның негізгі қағидасына айналуын және, сәйкесінше, гносеологияның негізгі талабы екендігі фактісін біржақты аюсолютизациялау, яғни тек гипертрофия жағдайында ғана иррационалдық мазмұнын мойындау фактісінің өзі философиялық «измге» (иррационализмге) айналып кетуі мүмкін екені айқын.

Бұл зерттеу авторлық позицияны, эзотерикалық құбылыстардың табиғатын дәлелді және жеткілікті түрде тұжырымдамалы нақты негіздеуді талап етеді. Зерттеу барысында автордың айқын және бірмәнді позициясы дәл эзотеризмді мәдени феномен (құбылыс) ретінде ашуға тырысумен маңызды. Бұл зерттеудің ең жақсы әдістерін таңдауға және негізделген қорытындыларалуға көмектеседі. Эзотеризм сияқты тұжырымдаманы анықтаудағы басты қиындықты келесі қарама-қайшылықтардан көре аламыз: тұжырымдаманы анықтау үшін бұл феномен туралы жеткілікті тұжырымдалған тиісті білім алу қажет және ол тұжырымдаманың шындыққа сәйкес келуіне көз жеткізу. Шындығында, құбылыстардың бұл ауқымы салыстырмалы, өйткені құбылыстар туралы түсінік және олар туралы білімнің жалпы көлемі үздіксіз даму процесінде. Шын мәнінде, біз белгілі құбылыстарды сол кезеңдегі өзміздің түсінігімізге қол жетімді, санамызға сыйымды түрінде қарастырамыз.

Құбылыстардың алдын ала және соңғы тұжырымдамаларын ажырату қажет. Бізде ешқашан құбылыстардың түпкілікті, барабар дәл тұжырымдамасы болмайды. Мұндай ұғым ғылыми ойлаудың алдында тек тұжырымдаманы дамытудағы өте идеалды күй ретінде пайда болады. Ғылым алдын-ала анықталмаған, аяқталмаған ұғымдармен айналысады. Эзотеризмнің жоғарыда келтірілген анықтамасы өзгереді, жақсарады (зерттелетін құбылыстың мәнін дәлірек көрсетуге мүмкіндік беретін анықтамаға жақындайды).

Эзотеризмді қарастыру әдістемесін негіздеу мен тұжырымдау кезінде автор әр ғылым саласы, оның ішінде теорияны қалыптастыру үшін қандай да бір тұрақты анықтамалық шеңберді қажет ететіндігіне сүйенді.

А.Эддингтон, сонымен қатар К.Поппер кейінірек теорияны біз әлемге «лақтыратын» тормен салыстырды. Зерттеу саласына объектілердің қай түрі түсетіндігі әдістің «торының» сипатына, оның ұяшықтарының көлеміне, олардың конфигурациясына және т.б. байланысты болады.

Біз таным надандықтан білімге өту процесі ретінде, қазіргі кезде жетіспейтін нәрсені іздеу және табу ретінде, негізінен болжанбайтын, қауіпті, бұрын ойлап тапқан әдіс шындыққа кепілдік бермейді деп санаймыз. Белгілі бір көзқарасты, әдісті, теорияны жақтаушылар шын деп таныған нәрсені олардың қарсыластары алдау деп бағалауға болады. Сол факт бір теорияны растап, екінші теорияны жоққа шығара алады.Бірқатар авторлардың ғылыми еңбектеріндегі әдіснамалық аспектілерді зерттеу әр түрлі философиялық мәселелерді қарастыру тәсілдері мен принциптерінің өзгергіштігі өте кең екендігін, әлеуметтік ғылым саласында әлі күнге дейін шындық пен тиімділіктің критерийлері жоқ екенін, барлығы нақты әдістемеге, жүйенің қондырғыларына, анықтамалық нүкте мен автордың позициясына байланысты екенін көрсетті

Ғылыми білімнің тарихы тұтастай алғанда рационалды іс-әрекеттің критерийлерін дамыта отырып, өзіне ғана тән нормаларды барлығына, соның ішінде болмыс пен сананың ең жақын салаларына таратуға тырысты деп болжайды. Бірақ ғылымға жұмыс істеген нәрсе көбінесе, тұтастай алғанда, мәдени процеске пайдасын тигізе алмаған.Ал білімнің өзі тек ұтымды процедуралардың қатаң шеңберімен шектеліп, көп нәрсені жоғалтты.Дүниені рухани игерудің түрлі жолдарын зерттеуге арналған білім теориясы тек ғылым саласымен шектелді, атап айтқанда – табиғаттану. Әр түрлі эзотерикалық ілімдермен жан-жақты дамыған адам субъективтілігінің онтологиясы ұзақ уақыт бойы философтардың назарынан тыс қалып келді.

Мақсаттар мен міндеттерге сәйкес автор дерек көздерін және әдебиеттерді зерттеудің тарихи-философиялық әдісін және эзотерикалық көзқарастарды басты көзқарас ретінде қарастырған кезде нақты әдіснамалық тәсілді таңдады. Оларды нақтырақ түсіндіру үшін әдебиеттердің, әртүрлі эзотерикалық қозғалыстардың бағдарламаларының және т.с.с. қолданылды.

Историзм принципін жүзеге асыру рухани мәдениеттің осы маңызды формасының даму логикасын анықтау мақсатында эзотериканың қалыптасуы мен даму тарихын оның барлық көлемімен және мазмұнымен тұтас, жан-жақты, терең және жүйелі түрде талдауды болжайды. Ежелгі мәдениеттерден бастап қазіргі заманғы түрлеріне дейінгі барлық даму барысын кешенді түрде қарастыру қажет.

Зерттеудің жалпы әдіснамалық негізі диалектикалық әдістің мәні мен мазмұнын, жалпы жүйелер теориясын, синергетиканы, инвариантты модельдеуді білдіретін әдіснамалық қатынастар жүйесі болып табылады. Өзара байланысты әдістердің жиынтығы ретінде материалистік гносеологияның принциптері мен білімнің әртүрлі деңгейлеріндегі жүйелік көзқарас ерекше орын алады. Сондай-ақ арнайы әдістер мен зерттеу әдістері (философиялық, жалпы және нақты ғылыми) қолданылды, олар төменде ашылады.

Мәдениеттің эзотерикалық аспектілерін зерттеушілер, эзотеризм құбылысын талдауда қолдануға болатын бірқатар құнды ойларды айтады. Атап айтқанда, олар пәнді тануға емес, оған қарсы тұруға бағытталған ғылымнан айырмашылығы- сыртқы, объективті шындық, философия (және эзотерикалық ілімдердің көпшілігі) ең алдымен субъектіге, адамға бағытталғанын атап өтеді.

Білімнің диалектикалық теориясының әдіснамасы философиялық методология ретінде, интегративті, идеологиялық, нормативті-аксиологиялық және сыни-конструктивті функцияларды орындай отырып, зерттеушінің теориялық және практикалық қызметін ұйымдастырудың, құрудың принциптері мен әдістерінің философиялық білімнің генезисі мен даму тарихын ескеру жүйесі ретінде қолданылады. Э.Гуссерлдің пікірінше, философия құбылыстар өрісін (сананың іргелі қабатын) терминдер тұрғысынн зерттеп , сайып келгенде барлық ғылыми тұжырымдар мен анықтамаларды ғана қалыптасырып қоймай, өзінің негізінде арнайы жеке философиялық пәндердің тұтас сериясын зерттейтін кезде ғана «қатал ғылым» болып саналады [13, б.354].

Әрбір философиялық әдістің өзінің онтологиялық, гносеологиялық, идеологиялық, логикалық, психологиялық және қолданбалы мәнін білдіретін өзіндік негіздері бар. Бұл негіздер таным әдісінің функциялары арқылы жүзеге асырылады, оған сәйкес ерекшеліктер мен нақтылықтар беріледі. Егер біз осы позициялардан танымның заманауи философиялық әдісін түсіндіруге келер болсақ, онда біздің зерттеуіміз үшін келесі бастапқы, негізгі принциптер маңызды болды:

1) мәдениеттанулық, тек сол немесе басқа білім саласына қатысты жеке әдістерден айырмашылығын, философиялық әдістің өз дәуіріндегі бүкіл мәдениетпен байланысын білдіретін;

2) оңтайлылық (оптималдық),  қазіргі білімнің конструктивті трансформациялық сипатын көрсететін;

3) объективтілік, материалистік диалектиканың негізгі ережелерінің мәнін білдіретін;

4) күрделілік, танымдағы барлық факторларды ескеруге, белгілі бір мәселені шешудің барлық формалары мен әдістерін біріктіруге бағытталған.

Бірқатар авторлар [14, б.126-127.] философиялық әдіс құрылымына, ғылыми проблемаларды шешуге,аталған принциптерден басқа: ынтымақтастық, жүйелілік, сызықтық емес, есептелімді, конструктивтілік, бағалау принципі, жеке принцип және т.б. қолданады.Зерттеу барысында біз жүйенің жалпы теориясынан туындайтын интеграцияланған тәсілді жүзеге асыруға тырыстық, бұны қазіргі заманғы ғылым [15, б.213] белсенді түрде дамытты, атап айтқанда, эзотерикалық құбылыстардың табиғатын түсіну үшін объект туралы әр түрлі білімдердің синтезін қолданды. Салыстыру, талдау және синтез, идеализация, жинақтау, дедукция және индукция, абстрактылыдан нақтыға өту сияқты әдістер де қолданылады.

Автор құрылымдық және логикалық модельдеуді белсенді қолданды. Оның көмегімен эзотерикалық белсенділіктіңәмбебап схемалары мен тетіктері (бұл біршама қате болып көрінуі мүмкін), әртүрлі формалар мен түрлерде ерекшеленді.

Әр түрлі әдістемелік жүйелерді қолдану ғылыми емес құбылыстардың танымдық дилеммасын ғылыми құралдармен нақтылауға мүмкіндік берді. Бұл қайшылық тақырыптық қатынастарды анықтау, жүйенің болуы | болмауы, немесе, оның қалыптасуының әр түрлі кезеңдерін анықтау арқылы шешілді [16].

20-шы ғасырдың бүкіл батыстық әлеуметтік-философиялық ойына кең әсер еткен ұтымдылық тұжырымдамасын жасаған М.Вебер. Атап айтқанда, осы әлемді «мифологиядан құтқару» идеясын алға тартып,  «құпиясыз», ғылымның рөлі түбегейлі «мифтен таза» әлемде рационализация бағытын белгілеп,  жаңа маңызды алғышарт ретіндегі тұжырымға әкелді.

М.Хайдеггер өзінің кейінгі еңбектерінде [17] тілді «болмыс үйі», мәдениеттің шынайы бағыты ретінде талдауға көп көңіл бөлді, «алыпсатарлық филология» идеяларын дамытты. Оның бірқатар тұжырымдарының эзотериканың категориялық аппаратымен жұмысында маңызы зор.

Эзотеризм туралы жаңа білімге көшу актісі гнесеомәдени акт болып табылады, өйткені, жаңа және ескі сөздіктер, ең болмағанда,жаңаның енгізілген тұжырымдамалардың гносеологиялық дәйектілігін талап етеді. Экстраполяцияның төрт түрін ажыратуға болады: модельдік, құрылымдық (формальды-логикалық), номологиялық және фактуалдық. Номологиялық және фактуалдық экстраполяция мүмкіндіктері ұғымдардың мағынасын өзгерту қажеттілігіне байланысты айтарлықтай шектеулі. Процедураның мәдениеттанулық аспектісі білім берудің номологиялық типіндегі терминдердің мағынасының категориялық бөлігін сақтауды және экстраполяцияның нақты түрімен бақылаулардың теориялық бейтарап тілінің болуын болжайды.

Эзотерикалық білімдерді экстраполяциялау мәселелеріне олардың әлеуметтік-мәдени жай-күйі тұрғысынан көзқарас таным процестерінің мәдениеттің басқа компоненттеріне тәуелділігін ғылыми теориялар терминдерінің категориялық мағынасына философиялық және идеялық мазмұнды тартуға байланысты. Эзотеризмді мәдениеттің жүйелік объектісінің жаңа түрі ретінде қарастыру ілімді түсіндірудің, негіздеудің және ұйымдастырудың жаңа нормаларын қажет етеді. Демек, жаңа білімге көшу, оны қабылдау үшін эзотериканың жаңа культурологиялықоделін енгізу қажет, оның негіздерін біз [См.Лысенко ВТ. Компаративная философия в России// Вопросы философии. 1992]келесі тарауда белгіледік.

Философиялық герменевтиканың жетекші теоретиктерінің бірі Х.Гадамер белгілі бір тарихи және философиялық мәтіндерді философиялық тұрғыдан түсіндіруде жұмыс істеді және бұл мәселеде бізде де қолданылған едәуір тәжірибе жинақталды.

Бұл зерттеу әдістемесінде маңызды орынды салыстырмалы философиядан туындайтын тәсілдер алады [18, б.45]. Үнді және қытай философиясы саласындағы бірқатар мамандар бұл әдістемені әртүрлі философиялық дәстүрлерді проблемалық салыстырмалы талдау үшін сәтті қолданады. Оның әдістемесі мен мәселелері бойынша көптеген материалдар «Шығыс және Батыс философиясы» философиялық салыстырмалы зерттеулердің ең маңызды баспа органының беттерінде жарияланған.

Басқа әдістемелік құралдармен қатар салыстырмалы философияның келесі тәсілдері қолданылды;

  1. Әр түрлі өркениеттердегі әлемдік тарихи-философиялық процестің бірлігі идеясына негізделген салыстырулар. Демек, әртүрлі өркениеттердегі эзотерикалық жүйелердегі кез-келген тақырыптық және тұжырымдамалық параллельдер эзотерикалық ойлау мен практика дамуының жалпы тарихи заңдылықтарының ерекше көріністері ретінде түсіндіріледі.
  2. Екінші топ белгілі бір жүйені немесе дәстүрді тереңірек түсінуге бағытталған салыстыруларды біріктіреді; дегенмен, онымен салыстырылатын нәрсе – басқа эзотерикалық жүйелер немесе дәстүрлер – оның бірегейлігі мен ерекшелігіне баса назар аударатын проблемасыз қарама-қарсы фон ретінде әрекет етеді. Басқаша айтқанда, басқа дәстүрлер «белгілі» нәрсе ретінде қабылданып, оның көмегімен «белгісіз» нәрсе зерттеледі.
  3. Үшінші топқа ешқандай салыстырмалы емес салыстырулар жатады. Олар теориялық тұрғыдан ынталандырылмайтын, зерттеушінің эрудициясы, оның интеллектуалды талғамы және тіпті қиялының нәтижелері ретінде пайда болады

Қысқаша айтқанда, бұл ассоциация бойынша немесе, керісінше, бойыншаиллюстративтістихиялық салыстыруболып табылады.

Бұл тәсілдер әртүрлі эзотерикалық дәстүрлердегі параллельдер мен айырмашылықтарды анықтауға мүмкіндік берді, бұл өз кезегінде біз зерттеп отырған құбылыстың теориялық моделін құруға көмектесті.

Бұл модельді немесе үлгіні американдық ғалым Т.Кун енгізген парадигма тұжырымдамасымен де белгілеуге болады. Ол парадигмалардың әртүрлі ғылыми зерттеулерде алатын рөлі туралы айтты. «Қалыпты ғылым перспективаны жүзеге асырудан тұрады, өйткені парадигма шеңберінде ішінара көрсетілген фактілер туралы білім кеңейеді. Бұл перспективаны жүзеге асыруға осы фактілерді парадигма негізінде болжамдармен барған сайын кеңірек салыстырудың арқасында және парадигма негізінде қол жеткізіледі. парадигманың өзін одан әрі дамыту » [18, б. 58] .

Т.Кун фактілерінің белгісі бір саланың ғалыми түрғыдан зертеуде тек ұш орталық нүкте болады деп санады; оларды бир-биринен күрт бөлуге болмайды, кейде оларды бир-биринен ажырату мүмкін емес.

  1. Парадигма дәлелдейтін фактілер класы, әсіресе заттардың мәнін ашуға индикативті болып табылады. «Бұл фактілерді шешім қабылдау үшін пайдаланылатынпроблемалар, парадигма оларды нақтылау және бейімділікке иежағдайлардың кең ауқымында тану». (Мысалы,астрономия – жұлдыздар мен шамалардың, периодтардың орнын анықтаудапланеталардың тұтылуы).
  2. Нақты анықтамалар класы, жиі кездесетін фактілерге сілтеме жасайтын,қызығушылықтың өзімен тікелей байланысты болуы мүмкінпарадигматикалық теорияның болжамдары. Парадигманың болуы-мәселені шешуге болатындығын болжайды.
  3. Тәжірибелер мен бақылаулар класы, эмпирикалық жұмыстанқалған түсініксіз жағдайларды шешу және бұрын тек үстірт қозғалған мәселелердің шешімін жақсарту мақсатында парадигма теориясын жасауды қолға алды. Бұл сынып ең маңызды және оны сипаттау аналитикалық тәсілді қажет етеді.

Оның пікірінше, проблемалардың осы үш тобы – маңызды фактілерді анықтау, фактілер мен теорияны салыстыру, теорияны дамыту – қалыпты ғылым өрісін эмпирикалық та, теориялық жағын қамтиды. Зерттеудің бұл логикасын біз өзімізге қажетті талдау жүргізуге және эзотериканың өзіндік тұжырымдамалық көзқарасын дамытуға мүмкіндік беретін әдістемелік нұсқаулардың бірі ретінде қабылдадық.

Қазіргі заманғы білім теориясының алдында оның типологиясының жеткілікті негіздерін анықтау мәселесі тұр. Білімнің пәндік және әдістемелік өлшемдері жеткіліксіз болып шығады, өйткені олардың өзі білімнің тарихи құрамына кіретін әлеуметтік байланыстар мен қатынастар жүйелеріне, осы білім түрі байланысты болатын қызмет түріне сілтеме жасауды қажет етеді.

Кез-келген автохтонды эзотерикалық жүйенің – батыстық, шығыс немесе орыс болсын – негізгі сипаттамаларының әдістемелік конституциясын автор осы жүйенің тұжырымдамалық аппаратын, сондай-ақ экспрессия – рәсімдерін түсіндіруді қолдана отырып жүзеге асырды.

Эзотерикалық білім ғылыми білімдерге сапалы түрде ұқсамайды, өйткені ол дінмен және өнермен бірге аутизмнің қуатты зарядын, шындықтың шындыққа сай емес, жеткіліксіз көрінісін тудырады және сәйкесінше онда ғылымның бір түрін көру мүмкін емес (немесе толық дамымаған ғылым). Ол қарама-қарсы бағыттар мен ойлау тәсілдерін қамтып, шешілмейтін қайшылықтарға қаныққан болып табылады.

Бұл жұмыстың әдіснамалық бірлігіне қол жеткізу міндеті зерттеу әдіснамасының диалектикалық өзара байланысты деңгейлер жүйесін құру және қолдану арқылы ғана емес, сонымен қатар эзотерика құбылысын және оның проблемалық өрісінің шегі болатын бастапқы нүктелерін нақты тұжырымдау арқылықарастырылады. Автордың пікірінше эзотерика теориясының түпкілікті мәселелерін шешудің соңғы әдісі ретінде көрсетпей, келесі әдістемелік нұсқауларды ұстанды.

  1. Сананың әртүрлі көріністерінің теңсіздігі, белгілі бір танымдық формалардың қоғам дамуындағы әр түрлі рөлі – Эзотеризм біліміне кіреді. Бұл білім теориялық түрде ілім түрінде көрсетілуі мүмкін. Ол оқыту немесе рухани-практикалық сипатта болып, культ-реттеуші элементтерді (мифтік, діни, мистикалық, сиқырлы), психотехниканы және т.б қамтиды. Эзотерикалық білім нақты форма ретінде тарихи тұрғыдан жеткілікті дамыған мәдениет жағдайында туындайды. Оның ерекшелігі қарама-қарсы бағдарлар мен ойлау тәсілдерін қамтитын құрылыстың өте сәйкессіздігі мен хаосында.
  2. Аз дамыған құбылыстарды анағұрлым дамыған сана тұрғысынан бағалаудың когнитивті принципі, масонизмнің, оккультизмнің және теософияның концептуалды аппаратын эзотериканың маңызды формалары ретінде қарастыратын қазіргі философияның категориялар туралы ілімдері. Бұл эзотерикалық білімнің «бастапқы құпиясы», «негізгі қол жетімсіздік» туралы скептикалық және пессимистік дәлелдерді еңсеруге мүмкіндік берді. Тек әртүрлі тарихи кезеңдерде адамға эзотерикалық білім қажет болды.
  3. Эзотерикалық мәдениеттің басқа мәдениеттер сияқты құрылымдық бірліктері, қабаттары мен деңгейлері- нормалар, институттар, дәстүрлер, мұраттар, басым идеялар, теориялар мен құндылықтар, байланыс арналары бар. Эзотерикалық мәдениет – бұл рухани және материалдық қызметтің нәтижесі және олтаңдалу, жабылу және ерекше рухани-идеологиялық маңызы бар талаптарға байланысты айқын спецификаға ие.
  4. Эзотерикалық ойлау «сана өзінің басы» қағидаты бойынша құрылады. Ол шындықпен ортақ тіл табуға ұмтылмайтын – аутисттік (лат. Авто – өзі, өзі) [1, б. 585-586].

Психолог және философ С.Л.Рубинштейн Э.Блэрдің (аутизм, шизофрения және т.б. терминдерінің авторы) аутизмді ашуына гносеологиялық баға берді.

С.Л. Рубинштейн өз еңбегінде, ғылым мәдениеттің тең құқықты элементі емес , ғылым дегеніміз – бұл(дін, өнер, қоғамдық сана сияқты)  мәдениет деп аталатын бүтін жүйенің құраушы бөлігі деген  тұжырым келтіредi[11, б. 8]. Эзотеризмді қоса алғанда, оның қалған компоненттері – субдоминанттар.Бұл көзқарас мәдениеттің даму тарихында осы субдоминанттардың мәдениеттің доминанты рөлін атқарған кездегі рөлін нақтырақ анықтауға мүмкіндік береді. Тарихи аспектте мәдениеттің доминанттарының өзгеруі эзотериканың даму тенденциялары мен перспективаларын, оның мәдени жүйеде алатын орнын көрсетеді. В.И.Вернадскийдің «қыңырлығымен» мүлдем болмайды, адамзат ноосфераға енгенде, мәдениеттің доминанты эстафетасы ғылымға өтеді.Эзотерикалық ойлау, басқалар сияқты, шешілмейтін қайшылықтарға қаныққан болып шығады. 

1.3 Мәдениет тарихы аясында эзотеризмнің негізгі түрлері

Рационалды емес, бейсана күшін қолдану әдістеріне қатысты эзотерикалық ілімдер адамзат тарихында іс жүзінде байқалған. Әлемдік эзотерикалық дәстүр – бұл барлық философиялық жүйелердің ата-бабасы.

Эзотеризм адамзат мәдениетінің құрамына еніп, бүкіл адамзат тарихымен бірге жүріп келеді. Бұрыннан бар эзотерикалық доктриналар мен оларды тасымалдаушылар панорамасы Батыста да, Шығыста да өте бай. Әр жерде әр түрлі елдердің саясатына және рухани өміріне елеулі әсер ететін құпия ұйымдардың көптігі (мысалы, Еуропадағы масондық, Азиядағы сопылық ордендер, моңғол-тибеттік «Тешу-Мара» қоғамы, қытайлық «Ұлы Триада», индуистік тантриктер және т.б.) байқалады.

Ежелгі дәуірде философия, дін мен өнер бір-бірінен бөлініп, бізге белгілі формаларға ие болғанға дейін эзотерика кейде заманауи діндерге байланысты, ал кейде оларға тәуелсіз: символикалық ілімдер түрінде болған. Олар: астрология, алхимия. , сиқыр, ал кейде бізге жақын -оккультизм және теософия.

Адам ойы әрдайым эзотериканың әртүрлі түрлеріне ауыуы таңқаларлық болып көрінуі мүмкін. Қоғамдық өмірдің табиғаты туралы сұрақ қойған әр дәуірдегі көптеген ойшылдар эзотерика мәселесін қозғаған.

Еуропалық дәстүрде көбінесе эзотерика грек құдайы Герместің (құпия білімнің меценаты және жанның жетекшісі) атымен «герметизм» деп аталды, ол Египеттің құдайы Том және Рим Меркурийіне сәйкес келеді. Герметикалық философия жемісті ақиқатты табуға бағытталған мысырлық политеизмнің, еврей және христиан монотеизмінің қызықты үйлесімі болды.

Барлық эзотерикалық жүйелерде массаның үстемдік етуші санасы тарапынан түсінбеушіліктен қорқып, қорлауды болдырмау және эзотерикалық білімді танымал ету проблемасына ерекше назар аударылады. Нағыз эзотериканың мәні рухани дарындылыққа және «ілгерілеу» деңгейіне тәуелді болатын тәжірибелер мен аяндардан тұрады. Эзотериктердің өздері айтқандай, «таза» эзотеризм танымның аса сезімтал әдістеріне негізделген, сондықтан оны қолданыстағы ұғымдармен толық білдіруге болмайды. Сондықтан астарлы әңгімелер, аллегориялар, метафора, құпия-бейнелеу формаларына жүгіну керек.

Эзотеризмнің әртүрлі тарихи дәуірлердегі және әртүрлі әлемдік мәдениеттердегі көріністері өте алуан түрлі болғанына қарамастан, олар шамамен бірдей әлеуметтік және әлеуметтік-психологиялық рөл атқарды. Оларға ортақ нәрсе – эзотерика магистральдық мәдениетке қатысты перифериялық сала болғанымен, ол мәдени-тарихи құбылыс ретінде қоғамда орталық байланыстырушы рөл атқаруға тырысты.

Эзотерикалық білімнің алғашқы формасы мифологиялық мәдениет тарихында ерекше рөл атқарды. Ол үшін біз әлемге белсенді қатынастың алғашқы идеалдарына қарыздармыз: ол шығармашылық қызметті гносеологиялық тұрғыдан модельдеп, қарым-қатынастың жаңа түрлерін тудыратын табиғи мәселені шешудің социоморфтық жобасын ұсынды.

Ресми діни дүниетанымға балама сиқырды алғашқы буржуазиялық революция дәуіріндегі әлеуметтік наразылықтың негізіне айналдырды. Сонымен бірге алхимиктер, астрологтар және басқа эзотерикалық мектептердің жақтаушылары пайда болып келе жатқан эксперименталды жаратылыстануды («табиғаттың механикалық философиясы») сынға алып, заттардың «жасырын қасиеттерін» тек бір ақылдың көмегімен зерттеуге болмайтындығын баса айтты. Ғылымның субъективті-идеалистік сынын күте отырып, олар нағыз «табиғатқа эксперименттік сұрақ қою» қажеттілігін көрсетті [19, б.276] Экспериментальды білімнің басында ғылым «теологияға батып» (Ф.Энгельс) және оны сынай отырып, дәстүрлі түрде қарсы болған табиғи магия дінінен эксперименттік зерттеу әдістерін үйренуге мәжбүр болды.

Эзотерикалық ортада белгілі шындықты бейнелеу критерийлері мен деңгейлері негізінде құпия ғылымдардың қатарына кірген оккульт-мистикалық «ғылымдарды» жіктеуге болады, содан кейін XV ғасырдың аяғынан бастап олар жұмбақ пердесін біртіндеп ашты (1 кестені қараңыз). Әрине, бұл классификация қатаң емес, дегенмен ол эзотерикалық пәндердің өзара байланысы туралы қалыптасқан көзқарастарды біріктіреді.

кесте 2

Шындықты көрсету деңгейлері Пәндер
Жоғарғы Теургия, тавматургия, психургия, теология
Классикалық Каббала, магия, таро, астрология, дао, герметиче­ская медицина (гипнотизм, магнетизм), дзен, йога, аюрведа, алхимия, веданта
Зайырлы (практикалық   псевдо-эзотеризм) Парапсихология (ясновидение, яснослышание, кожевидение, углехождение, лозохождение, теле­патия, телекинез, психография, хилерство и т.п.)
Қолданбалы Хиромантия, графология, физиогномика
Халықтық Деревенская магия, колдовство, гадание, цели-тельство
Жаңа («модерн») Трансцендентный ментализм, психосинтез, сциен-тология

Эзотерикада символизмнің үш түрлі түрі ажыратылады: біріншіден, қара нәсілді арнауға тән гүлдердің символикасы, екіншіден, қызыл нәсілдің меншігі болған геометриялық фигуралар мен картиналардың символикасы, үшіншіден, ақ нәсілді сипаттайтын сандардың символикасы.

Әр түрлі эзотерикалық дәстүрлердің белгілі бір сабақтастығы мен өзара әсері бар екендігін атап өту керек. Эзотеризмнің эволюциясы ғылым мен философияның дамуымен бірдей бағытта басталды. Алайда кейінірек эзотерика мәдениеттің салыстырмалы түрде дербес және өте ерекше саласы ретінде пайда болды.

Брокгауз бен Эфронның энциклопедиялық сөздігінде астрология болашақ оқиғалар мен адам тағдырларын жұлдыздар позициясының бақылауларынан болжауға тырысқан қиял ғылымы ретінде анықталған. «Астрология» атауы латынның «аструм» – жұлдыз сөзінен шыққан, бұл жерден «астраль», яғни. жұлдыздар күштері (жұлдыздық токтар) әсер ететін сфера.

Астрологияның бастаулары тарихқа дейінгі ежелгі дәуірде жоғалады. Бұл туралы бізде аккадықтардан алғашқы ақпарат бар. Астрология Вавилон мен Ассирияда көп дамыған. Астрологтар ежелгі әлемде танымал болған және  Халдея атауы Рим жазушылары арасында астрологтың танымал аты болды. Астрология Египетте. Греция мен Римде өркендеді.

IY ғасырдан бастап сицилиялық Фирмик Матернаның «Жұлдызнаманың сегіз кітабы» деп аталатын ауқымды жұмысы бізге дейін жетті, онда жұлдыз жорамалының 12 үйінің доктринасы алғаш кездеседі. Прокл Диодох (410 – 485) Птоломейге тиесілі «Төрт кітапты» қайта өңдеуді бізге қалдырды.Ал Арабтар гректерден мұра етіп қалдырды, астрономиямен және астрологиялық ілімдерімен бірге араб ғалымдарының көптеген трактаттарында дамыды. Ең әйгілі – латынға аударылған Абу Махардың «De magnis conjuactionibus, annorum Revolutionibus ets» кітабы және әсіресе Ибн Рагельдің «De judictis astorum» еңбегі. Біз Батыс Еуропадағы астрологияның ең үлкен гүлденуін ХІІІ, XIY және XY ғасырларда көреміз. Астрологиялық «классикалық» жұмыстардың ішінде Нострадамустың (1503-1566) туындылары ерекше сенімге лайық деп саналды.Бұл кезде Еуропа мемлекеттерінің барлық билеушілерінде сот астрологтарымен кездесу мүмкін болды; олар үлкен құрмет пен әсерге ие болды. Шіркеу әкелері ежелден астрологияның құлшыныстың жауы болды.

Ең маңызды эзотерикалық мектептер астрологияны дін ретінде де, діни қызметкерлердің «ғылымы» ретінде де қарастырады. Оның мәні жердегі барлық нәрсе көктің көшірмесі, бүкіл әлемдегі оқиғалар көктегі болып жатқан құбылыстардың көрінісі болып табылады. Жұлдыздар тіркесімі – бұл жер бетіндегі оқиғалардың қалай жүретіндігі туралы құдайлардың болжамдары.

Біздің заманымызға дейін жеткен Вавилон тарихы мен мәдениетінің ескерткіштері біздің дәуірімізге дейінгі 3-4 мыңжылдықтарда болғандығын айғақтайды. Вавилон-семиттер жарық жұлдыздарына табынған, дамыған түрінде жұлдыздар діні болған. Тигр мен Евфрат арасындағы қалалардың қирандыларынан көптеген жазулар, астрологиялық кітаптар, сиқырлар мен алымдар, жырлар мен поэзия жинақтары табылып, бізді ежелгі Вавилондықтардың мифологиялық идеяларымен таныстырады. Олар тағдыр тақталарын кеудесіне көтеріп тұрған жоғарғы құдай жыл басында құдайлар мен адамдардың тағдырын анықтайды деп сенді. Бәлкім, вавилондықтар бұл тағдыр кестелерін астрологиялық кестелер түрінде ұсынған шығар.

Теология мен діни ойда бірдей басым болған осындай негізгі астрологиялық алыпсатарлықпен басты қызығушылық Зодиакқа бағытталды, оның бойында Күн, Ай, Венера және басқа төрт планетаның жолдары өтеді. Жұлдызды аспанды бақылауға негізделген жұлдызды жүйемен күнтізбелік бейнелер бір-бірімен тығыз байланысты. Күнтізбелер ежелгі заманнан бері бар. Күнтізбелік білімнің үлкен өнері мен даналығы күн мен ай жылының теңестірілуі болды.

Вавилондық астрономдардың астрологиялық тереңдігі мен бақылауы таңқаларлық және олардың жоғары мәдениетінің талассыз дәлелі.

Пальмасия (хирология) – адамның мінезін анықтау және оның тағдырын алақанды жабатын сызықтар, әжімдер, қатпарлар мен төмпешіктер бойынша болжау өнері. Ежелгі дәуірден бастау алған бұл эзотерикалық өнердің Пифагордан бастап бүгінгі күнге дейін көптеген ізбасарлары болды. Пальмисттер арасында Рим имлераторы Цезарь, Сулла, дәрігер Галеннің есімдері бар; орта ғасырларда ең үлкен пальмисттердің бірі – Авиценна.Қазіргі заманда көріпкелдіктің барлық түрлерін, оның ішінде алақан құрамын дамыту Фицино және Пико делла Мирандолла есімдерімен байланысты болды. Неміс гуманистері пальмологияны Италиядан Германияға ауыстырды, ол жерде Дж. фон Ха-ген мен Неттешеймдегі Агриппа тұлғасында пальмология қызу қолдаушылар мен теоретиктерді тапты. Пальмотехниканың гүлдену кезеңі XYIII ғасырда болды, сол кезде қолдағы ең әйгілі сәуегей Преториус өмір сүріп, ол 18601 жылы қайтыс болды.

Еуропада XYІ және XYІІ ғасырларда алақантану туралы тұтас трактаттар жазылған. Жоғарыда аталған Хагеннің, Агриппаның және Преториустың кітаптарынан басқа бірқатар белгісіз басылымдар пайда болды.

Христиандық пальмисттер ежелгі эзотерикалық мектептерден өз өнерін ала отырып, оны христиандар тұрғысынан ақтауға тырысты.

Ресейде ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында пальмологияға арналған ондаған түпнұсқа және аударылған басылымдар пайда болды. Осындай назар аударарлықтай бірнеше нұсқаулықта пальмоманы оны тудырған эзотерикалық (каббалистік, астрологиялық) ұғымдардан «тазартуға», мистицизмнен аулақ болуға – жүйеленуге сілтеме жасай отырып, позитивті білімді оқшаулауға тырысқандары көңіл аударарлық. Қол, пальма рельефтері мен сызықтарының адам денсаулығының жай-күйімен, оның психикалық құрамының сипаттамаларымен, әрине, болжам жасаудың және тиісті ұсыныстардың негізгі мақсаттарымен мүмкін болатын корреляциясы туралы ақпарат. Бұл «көшбасшылық», «хирософия», «хирогномия» және т.б жүйелеудің «ғылыми» атауларынан көрініс табалды.

Сәуегейліктің қағидасы – алақанға бүктелген сызықтардың әрқайсысы адамның мінезіне, темпераментіне, әртүрлі қабілеттеріне байланысты ажырамас байланысқа жатқызылады. Сызықтар мен дөңестер астрологиялық планеталардың атына ие және осы планеталардың әсеріне сәйкес келеді. Сонымен, адамның өзіне тән ерекшеліктері бар алақандары – бұл хиромантиктердің оқып, түсіндірумен айналысатын жұлдыз жорамалының бір түрі.

Соңғы жылдары әр түрлі жұлдыз жорамалдарды, хирманттық карталарды, оқу құралдарын және басқа да «самиздат» өнімдерін тарату өте пайдалы бизнеске айналды. Тәжірибесіз жастар – осы жалпы қайта басылымдарды тұтынушылар, адам туралы, оның Әлемдегі орны мен рөлі туралы ежелгі дәуірден бізге жеткен білімнің шынайы құндылығы туралы бұрмаланған түсінікке ие.

Хиромантия астрологиямен (және, тиісінше, мифологиямен) тығыз байланысты және көптеген астрологиялық түсініктермен жұмыс істейді. Мифологиялық кейіпкерлер – құдайлар – сәйкес планеталарды өздерінің қасиеттерімен қамтамасыз етеді; өз кезегінде бұл қасиеттерді белгілі бір адамға көрсетеді.

«Каббала» сөзі әдетте «дәстүр» сөзімен аударылады, яғни еврейлердің эзотерикалық ілімінің ауызша берілуін білдіреді, ол өз атын осы тарату әдісінен алған. Уақыт өте келе, әртүрлі себептерге байланысты бұл ауызша дәстүрлер біртіндеп жазылып алынды, жазбалар жинақталды, Каббаланың жазбаша оккульттық ғылымы алынғанға дейін. Бұл жазылған Каббала оның кейбір бөліктерінің әлі күнге дейін мұғалімнен оқушыға ауызша түрде берілетіндігін жоққа шығармайды.

Каббала ілімі екі бөлікке бөлінеді: алыпсатарлық және қолданбалы. Біріншісі – Құдайдың мәнін, Әлемнің пайда болуы мен құрылымын, адамның құрамы мен жан эволюциясын адам өмірінің мақсаты ретінде талдайтын діни-философиялық жүйе.

Екіншісінде еврей алфавитінің белсенді күші болып саналатын әріптермен практикалық операциялар бар. Әр әріпке күштен басқа құдайдың ерекше атрибуты және сәйкес сандық мән беріледі. Әріптермен жұмыс істей білу шебер каббалистке ішкі құпияларға енуге мүмкіндік береді.

Каббаланың ежелгі дәуірі туралы пікірлер 3000 жылдан астам уақытқа созылды – Авраам дәуірінен бастап біздің заманымыздың 13 ғасырына дейін. Інжілге дейінгі ежелгі дәуірді Каббаланың мойындауы ешқандай тарихи сипатқа ие емес, ал тағы бір экстремалды пікір (Каббаланың ортағасырлық шығу тегі туралы) түсінбеушілікке негізделген: қазіргі таңдағы каббалистік жазудың негізгі ескерткіштері орта ғасырларда пайда болған, бірақ оларды Каббаланың мазмұнымен сәйкестендіру мүмкін емес, яғни, ішінара мұғалімдердің ауызша дәстүрінде, ішінара бізге келмеген үзінді жазбаларда құпия сақталған дәстүрлі идеялардың шеңберімен бірдей [20].

Қолданбалы каббала – жанды көтерудің көмекші құралы. Оның алыпсатарлықпен байланысы – әріптер мен библиялық атаулардың мистикалық мағынасын жалпы тану. Інжілді шифрланған мәтін ретінде қарастыру және әртүрлі шифрларды қолдану арқылы сіз кейбір сөздерден мүлдем басқа сөздерді алып, таңғажайып жайттарды таба аласыз. Бұл шифрлаудың негізгі әдістері: гематрия, нотарион, темура деп аталады. Осылайша каббалистер ішкі жанды болжап, болашақты болжайды. Каббаланың тағы бір маңызды бөлігі – пневматика.

Пневматика құдаймен қосылуға ұмтылып, адамның рухын толық тазартуды және ағартуды қажет етеді. Адам Құдай күшінің қоймасына және тірі органға айналады, ол арқылы бұл күш әлемге мистикалық жолмен беріледі. Мұндай адам қай жерде де жақсылықтың жетістігі мен жамандықты жеңуге өз үлесін қосады. Бұл әсер рухты қасиетті есімдерді қастерлеп ойлауға батыру арқылы жүзеге асырылады.

Каббаланың маңыздылығы – бұл эзотерикалық ойлаудың ежелгі жүйелерінің бірі. Көптеген ғасырлар бойы Каббала Әлемнің барлық құпияларының кілті ретінде қарастырылды және эссендерден Р.Бэконға дейінгі барлық философтар мен діни ойшылдарға әсер етті. Орта ғасыр мен Реформация дәуірінің көптеген ойшылдары үшін құпия доктриналар бір мағынаны білдірді және ол әрине –  каббализм [21, б.261] .

Метафоралардың көптігі мен өте шатастырылған категориялық аппараттардың арқасында алхимиядағы білім түсінуге қол жетімді емес. Гректер арабтардың ұстаздары болды, олар алхимияны сүйіспеншілікпен қастерлеп, оны берген және оны берген (алхимия – ал-кимия – кеми сөзінен шыққан, Египеттің жергілікті копт атауы) кейіннен ол оны маңызды белгілерінде сақтады.

Алхимиктерді нәтижесіз ізденістеріне бағыттап, материяның бірлігіне және материяның бір түрден екінші түрге ауысу қабілетінің шексіз екендігіне деген сенімге қайнатқан негізгі идея өмірде соңғы кезеңдерде бірнеше рет химия ғылымының дамуымен өмірге келді. Алхимиктердің жоғары мақсаты философиялық тас жасау болды, олардың ойынша, бәрін алтынға айналдыруға күші жететін. Алхимиктер металдармен жұмыс жасай отырып, олар өмірмен жұмыс істейді деп сенді. Олар тірі мен жансызды қатты ажыратпайды. Олардың идеялары бойынша барлығы, оның ішінде адамдар мен жануарлар бірдей элементтерден (от, ауа, жер және су) тұрады және тірі (немесе қазіргі оккультистер түсіндіргендей, бәрінде қуат бар).

Металлдың өмір сүруі мен адам өмірінің арасындағы параллельді бүкіл алхимияда байқауға болады. Бұл бәрі адамның бейнесінде жасалады деген сиқырлы қағиданы көрсетеді. Алхимиктер ғаламға деген антропоморфтық көзқарастарымен барлық заттарда пневма немесе рух бар деп санады, олар оны сынаппен, ақыл-ой құдайы Меркуриймен байланыстырды. Мүмкін, сынаптың жарықтығы мен жарықтығы материяға салынған құдай сәулесіне ұқсайтын шығар, сондықтан сынап металдардың өмірлік принципі ретінде қабылданды.

Алхимияда философия тасын жасаған шебер де өмір эликсирін алады деп саналады. Тас құдайлық және кемелді зат болғандықтан, ол мәңгілікке және өлмеске ие болды. Тасқа ие болу жастықты ескіге, әлсіздерге қызмет ету қабілетін, дүниенің қарбаласынан шаршаған адамдарға кінәсіздік пен бақытты қалпына келтіреді. Ол мүгедектерді емдейді, барлық ауруларды емдейді, өлілерді тірілтеді.Аңыз бойынша, өмір эликсирін иеленген ең танымал адамдардың бірі граф Сен-Жермен болған. «Сент-Джермейн және сэр Фрэнсис Бэкон комтасы, – деді Мэнли П.Холл, – бұл« құпия бауырластық »әлемге соңғы мың жыл ішінде жіберген ең үлкен екі эмиссар». Құпия бауырластық – бұл штаб-пәтері Гималайда орналасқан және эзотерикалық мектептерде сенгендей, адамзат баласын жоғары жолдармен басқаруға тырысатын мұғалімдер тобы. Ұзақ уақыт бойы алкоголь кең таралған эликсир болды. Соңғы уақытқа дейін алкоголь әр түрлі тілдерде көрінетін эликсир немесе «өмір ылғалдылығы» терминін алмастырды [22, б.75].

Философтың тасын жасау процесін егжей-тегжейлі жазған алхимиктердің кітаптарында осы тас жасалынған материалдар туралы түсініксіз. Әдетте, металдарды трансформациялау үшін философиялық тасты өндіруге кіріспес бұрын, алхимик өзіне қатысты Ұлы жұмысты орындауы керек деп есептеледі. Осылайша, алхимия, «балқытудың құпия өнері» адамның моральдық өзгеруінің кең эзотерикалық бағдарламасына айналды. Эзотерикалық философияның және әсіресе теософаның құрамына енген моральдық алхимия кең тарады.

2 ЭЗОТЕРИЗМНІҢ ЗАМАНАУИ РУХАНИ МӘДЕНИЕТТЕГІ ОРНЫ

2.1 Эзотеризмнің мәдениет құбылысы ретіндегі мән-мағынасы

Эзотеризм – бұл нақты тарихи формация, оның формасы мен мазмұны оның негізгі концептуалды қатынастары жүзеге асырылатын бүкіл қоғамдық қатынастар жиынтығымен анықталады. Сондықтан әрбір әлеуметтік ортада берілген ортаның өмір сүру шарттарымен шартталған эзотериканың өзіндік формасы болуы мүмкін. Эзотеризм қоғамдағы әмбебап құбылыс ретінде біртұтас мәдени-тарихи мәнге ие.

Эзотеризм – бұл нақты тарихи формация, оның формасы мен мазмұны оның негізгі концептуалды қатынастары жүзеге асырылатын бүкіл қоғамдық қатынастар жиынтығымен анықталады. Сондықтан әрбір әлеуметтік ортада берілген ортаның өмір сүру шарттарымен шартталған эзотериканың өзіндік формасы болуы мүмкін. Эзотеризм қоғамдағы әмбебап құбылыс ретінде біртұтас мәдени-тарихи мәнге ие.

  1. Хабарлар (белгілі бір сиқырлы рәсімдер мен білімдер игерілетін арнайы бастама рәсімдері);
  2. Эзотерикалық императивтердің орындалуын бақылау;
  3. Эзотеризмнің «өндірісі», өзгеретін жағдайларға бейімделу, жаңа идеалдар, құндылықтар мен нормалар құру [7].

Осы ішкі жүйелерді бір модельге біріктіру арқылы күрделі құбылыстың адекватты теориялық көрінісін іздеу жеңілдейді. Эзотерикалық жүйелердегі құбылыстың анықталуының маңызды деңгейіне жетуге мүмкіндік берген біз тапқан ұқсастықтар мен айырмашылықтар тек мәдени факт ретінде емес, эзотеризм мәдени-тарихи құбылыс ретінде елден елге, адамдардан мәдени құбылыс ретінде маңызды адамдарға ең күтпеген, кейде қарама-қарсы формада киінген кейбір космополиттік, ал басқалары үшін – ұлтшылдық, діни немесе атеистік (бәрі қоршаған ортаның, нәсілдің, ұлттық дәстүр мен тарихи кезеңнің детерминизміне байланысты болды) – құбылыстың мәні өзгеріссіз қалды және үнемі трансценденттілікті білдірді.

Әдетте ресми, міндетті болып табылатын және көпшілікке табынушылықты білдіретін діни практикадан айырмашылығы, эзотерикалық рәсімдер мен рәсімдер жеке адамның жеке мәселесі болып табылады, ол сырттай көзге көрінбейтін, пікірлес адамдардың тар шеңберінде жасырылады. Дәстүрлі дін мен эзотерика арасындағы бұл социологиялық айырмашылық шектеулі, өйткені діннің өзінде эзотерика маңызды бөлік болып табылады1. Дінде, бір жағынан, көптеген эзотерикалық және жеке культтер, ал екінші жағынан, эзотерикада көпшілікке арналған сиқырлы рәсімдер бар.

Арнайы теориялық және әдістемелік жұмыстардың нәтижесінде біз белгілі бір тенденциялардың белгілі бір тарихи формаларға немесе эзотерикизм деңгейлеріне заңды түрде қатыстылығын анықтадық. Мысалы, эзотерикалық сананың эволюциясы саласында нақты-мағыналы тұжырымдардың жиынтығын өзгерту оңай. Сана логикасын, психикалық құрылымдарды өзгерту қиынырақ, яғни. мазмұнды материалмен тұрақты жұмыс түрлері. Сананың тереңдігінде, демек, мәдениеттің тарихында дүниені қабылдаудың, дүниетанымның тамырлы түрлері – сананың логикасын да, оның белгілі бір формаларға бейімділігін де, мағыналы тұжырымдарын да анықтайтын эмоционалды-психологиялық құрылымдар бар [14]. Адамзат баласының алғашқы бірлігі, оның объективті-практикалық қызметінің детерминизмі адамзаттың алуан түрлі мәдениеттерінің ұқсастығын, шындық, ізгілік және сұлулық туралы идеялардағы ең оғаш корреляцияны анықтайды. Алайда мәдени құндылықтардың жалпы адамзаттық қазынасындағы әртүрлілік факторларының барлық маңыздылығымен, мәдени плюрализмге қарамастан, барлық мәдени типтерде ерекше эзотерикалық бөлік айқын ажыратылады, олар көбінесе мағынаны анықтаушы және мағыналық рөл атқарды – үлкен тарихи кезеңдерде өзек (өзек) үнемдеу.

Әр түрлі этникалық бірліктер практикасында осы ортақ нүктенің болуы және қоғам өмірінің негізгі салаларында эзотериканың маңызды тұрақты ретінде ерекше рөлі, әртүрлі, негізінен, тең емес мәдениеттерді салыстыру, саралау критерийлерін ұсынуға мүмкіндік береді.

Бұл критерийлерге, ең алдымен, транспарабельділік критерийі, әртүрлі мәдениеттерде қолдануға арналған эзотерикалық мазмұнның әмбебаптығы жатады.

Екінші критерий – адам баласының маңызды фундаменталды шындықтары туралы ерекше білімнің болуы (біз құбылыстың мазмұндық жағына сілтеме жасай отырып, осы тараудың § 1-інде келтірдік).

Үшінші критерий – бұл адамдардың тар шеңберіне ғана қол жетімді осы негізгі білімнің жақындығы, тығыздығы. Кез-келген эзотерикалық бірлестіктің маңызды ерекшелігі оның кең массаға қол жетімділігі, тығыздығы, ұйымда заңсыз немесе жартылай заңды элементтердің болуы. Білімнің өзінде және оны беру мектептеріндегі құпияның бұл элементтері объективті түрде қажет болды, өйткені, біріншіден, адамдар бұл құпияны иеленуге дайын болмады, мысалы, психоэнергетика, басқа адамдарға әсер етуші әсер ету, емдеу және т.б. ., олар біржақты артықшылықтар алу үшін қолдануы мүмкін.Екіншіден, ұйымның құпия білімі мен жақындығы белгілі бір топтың мүдделерін жүзеге асыруға мүмкіндік бергендіктен, осы мүдделерді бүркемелегендіктен, бейнелі түрде мұны беті кішкентай және су астындағы жасырын, қуатты бөлігі бар айсберг ретінде елестетуге болады.

Эзотерикалық философия ежелгі дәуірде келесі түсініктерге негізделді1. Тарихқа дейінгі дәуірде, адамзат балалық шақ кезеңінде, Ұлы Заттар Жерге басқа әлемнен келді. Олар адамдарға даналық пен білім әкелді. Бұл құрылымдар – ғарыштық бауырластықтың мүшелері, олардың биік мақсаты – жас адамзатты құдайлыққа, құдай-адам күйіне қарай қорғау және сүйемелдеу.

Сонымен, нақты көріністердің, формалар мен түрлердің алуан түрлілігіне қарамастан, біз эзотериканың біртұтас мәдени-тарихи мәні және оның өнер, дін мен ғылым, терең әлеуметтік-психологиялық және тоғысқан жердегі жалпы мәдени өрістегі орны туралы қорытындыға келеміз. гносеологиялық тамырлар.

Эзотериканың теориялық моделі мәдени-тарихи құбылыс, оның ішінде құндылық бағдарлары мен көзқарастары, ішкі ережелері мен эзотерикалық бірлестіктегі мінез-құлық нормалары, сәйкес оқытудың тұжырымдамалық аппараты, ұйымдастырушылық құрылымды құру принциптері, экзегизация тәртібі оның құрылымы көп деңгейлі құрылым болып табылады. Модель сонымен қатар құбылыстың функционалды-рөлдік жағын, оның өміршеңдігі мен жаңа тарихи жағдайларға, даму заңдылықтарына, әлеуметтік-психологиялық тамырларға бейімделуін анықтайтын элементтерді қамтиды.

Бұл модель кез-келген эзотерикалық доктринадағы тұжырымдамалық өзекті анықтауға мүмкіндік береді. Айта кету керек, ол өзінің абстрактілі сипатына қарамастан, біз зерттеп отырған объектінің маңызды сипаттамаларын идеалдау, жүйелеу, бөлектеуде әдіснамалық құрал рөлін орындайды және сфераны философиялық және мәдени талдау үшін жұмыс құралы бола алады. эзотерикалық құбылыстар.

 2.2 Эзотеризмнің мәдениет құндылықтарының балама жүйесін қалыптастырудағы орны

Әлем өзгерді – бұл қазірдің өзінде барлығына түсінікті. Ескі канондар, діндер мен өсиеттер, рухани және идеологиялық жүйелер біздің жедел болмысымыздың барлық динамикалық алуан түрлілігін қабылдай алмайды. Қоғамдық сана тереңдігінде ескі, іс жүзінде жұмыс істемейтін догмалардан ажырату күштері жасырын болса да, қалыптасады. Эзотериктердің теориялық дайындығы күшейтілуде. Қазіргі заманғы гурулар мен мұғалімдер жаңа діни доктриналар құрып, миссионерлік қызметке кіріспес бұрын, алдымен университеттерді тамаша бітіреді (мысалы, Свами Прабхупада, Шри Радш-неш, Махариши Махеш Йоги, Прабхат Раджан Саркар және т.б.) [8].

Ар-ождан бостандығы әртүрлі мәдениеттер қатар өмір сүрудің негізгі қағидасы ретінде танылған заманда кез-келген діннің немесе құндылықтар жүйесінің сөзсіз басымдығы туралы айту орынсыз. Кез-келген халықта «диссиденттер» бар және оларға деген көзқарас қоғамның және әлеуметтік-саяси жүйенің демократиялық сипатының индикаторы ретінде көбірек қызмет етеді.

Эзотеризмнің ежелгі дәуірден бүгінгі күнге дейінгі мәдени-тарихи құбылыс ретіндегі эволюциясын қадағалап, оның негізгі формалары мен түрлерін жіктеуді жүзеге асыра отырып, автор эзотеризмнің қоғамдық-саяси және рухани өмірімен тығыз байланысы туралы тұжырым жасады. қоғам. Қазіргі әлемдегі саяси, идеологиялық, геосаяси және рухани қайта құруларды болжау әлеуметтік психология, ұлттық өзін-өзі тану және жалпы қоғам деңгейінде жүзеге асырылатын эзотерикалық, сакралды компонентті ескерусіз мүмкін емес.Оның үстіне бұл қатынас шынымен жабық, жарнамаланбайды, кәдімгі социологиялық әдістерді қолдану арқылы индекстеу қиын. Бұл құбылысты зерттеушілердің көпшілігі эзотерика адамзаттың өркениеті эволюциясындағы мәдени-әлеуметтік рөлі туралы түпкілікті тұжырымдар жасамайды, дегенмен олар бұл рөлдің маңызды екендігі туралы бірауыздан айтады. Бұл құбылыс болмаған бірде-бір қоғам жоқ екендігіне сенімді.Ұлттық және мәдени айырмашылықтар өте зор, бірақ эзотерикизмнің өзі рухани және идеологиялық жүйе ретінде әмбебап болып табылады.

Мұндай әсердің жағымды жағы – рухани және интеллектуалды мәдениеттің спектрін кеңейту. Рефлексияның рационалды формаларын ғана емес, оның аутистикалық формасын да тану адамзаттың мәдени тәжірибесінің ең алуан түрлілігін елестетуге мүмкіндік береді.

Мәдениеттің әртүрлілігінің артуымен бірге жалпы бағдармен сипатталатын мәдени эволюция кез-келген прогресс сияқты өте қарама-қайшы келеді, басты мағынасы әлі де болса жеңіске жетуімен бірге, шығындармен де, жетістіктермен де байланысты. Сондықтан, біз сиқырдың нақтылану дәрежесіне қарамастан, мистикалық тәжірибелер, аңыздар тудыратын эзотерикалық іс-әрекет түрлері мен білім түрлері, мәдениет оларсыз олардан гөрі бай болады деп айта аламыз. Эзотеризм бізге қайтымсыз өткен кезеңнің сүйкімділігін сақтап берсін, бірақ біз оны эволюцияның төменгі сатысында тұрған деп мойындамаймыз.

Сонымен қатар, сиқырлы және мифологиялық ойлау формалары эзотеризм құбылысының жарқын көріністері ретінде соншалықты күрделі, олардың болуы бүкіл мәдениетке ерекше дәм береді. Парастиенттік білім мен ғылымның, өнердің эзотерикалық түрлері арасындағы өзара байланыс олардың дамуының қуатты факторы болып табылады.

Эзотерикалық идеялар мәдениет саласына енген кезде әртүрлі мәдениеттердің өзара әрекеттесуіне, олардың диалогына ықпал ете алады. Мұны «мәдениеттер диалогы» идеясының бастауында болған көрнекті ғалымдардың бірі Е. Б. Черняк атап өтті (дегенмен ол өзі сталиндік лагерлерде қайтыс болды және бұл идея ұзақ уақыт күдікті «абстрактілі көрініс ретінде қарастырылды» гуманизм  [23, б.435].

Батыс философиясын зерттеу көптеген жылдар бойы шетелдік мәдени философиялық дәстүрлерге сілтеме жасамай оқшау жүргізілді. Жақындағы «қайта құру алдындағы» өткен уақытта көрші елдерде болып жатқан жайттарға деген интеллектуалды қызығушылықтың болмауы біздің батыс философиясының тарихшыларының тар мамандануымен, олардың Шығысқа деген немқұрайлы немесе тәкаппар көзқарастарымен ғана емес, сонымен бірге «біржола» шешілуі керек әлемнің негізгі мәселелерін қозғаудан қорқу.Барлығымыз интеллектуалды түрде тәрбиеленген монофилософиялық мәдениет жағдайында біздің философтарымыз диалог әдеті қалыптасады деп күту қиын болар еді.

Батыста философияда екі жол бар: бірі академиялық, екіншісі балама. «Альтернативті» философия негізінен Шығыспен байланысты. Сонымен қатар, бұл философия университеттерде де зерттеледі, бірақ іс жүзінде университеттер шеңберінен шығып, әртүрлі қоғамдар мен орталықтарда бар және көбіне жастарды қызықтырады.Мұнда шығыстанушылар мен эзотериканы зерттеушілерге «батысқа», еуропалық білімді оқырманға «серпіліс» жасауға талпыныстар жасалды. Олардың арасында эзотеризмнің әртүрлі дәстүрлерін (негізінен үнді және қытай философиясы саласындағы мамандар қолға алған) салыстырмалы философия шеңберінде проблемалық салыстырмалы талдауға деген талпыныстар ерекше қызығушылық тудырады.

Алдыңғы тарауда көрсеткеніміздей, эзотериканың мәдени жүйеде өзіндік орны бар: дін, философия, өнер мен ғылымның түйісуінде. Эзотеризм саясатқа да тікелей әсер етеді. Бірақ ол тек байланыстырушы буын рөлін ғана емес, сонымен бірге жаңа идеялар, тұжырымдамалар туғызады және баламалы мәдени құндылықтарды жасауды жалғастырады. Атап айтқанда, бұл «жаңа діндердің» қалыптасуына байланысты.

Жақын болашақта «жаңа діндер» күш алады, қоғамдық-саяси өмірдің маңызды факторына айналады деп болжауға болады. Барлық жаңа діндерде бұл бақытқа жету туралы, ал ақыретте емес. Олар барлық жағынан практикалық бола бастады. Мессиа, су тасқыны, қорқынышты кемелер, әлемнің соңы және сол сияқты діни китч жоқ. «Бидғат» ұғымы мүлдем жоқ, басқа рухани және идеологиялық құндылықтардың жүйелеріне төзімділік көрінеді. Теология мен эзотеризм қазіргі уақытта нақты ғаламға айналып, заманауи психотехнологиялардың жетістіктерін қолдана отырып, күрделі ғаламдық жүйелерді модельдейді.

Қорыта айтқанда, бүкіл әлемдік өркениет басқа сапалы күйге өткен жағдайда, кез-келген қоғам адамзат бұрын білмеген өсіп келе жатқан жаһандық проблемалармен есептесу арқылы ғана дами алады. Қазірде Батыс мәдениетін Шығыс мәдениеттерімен синтездеу процесі, ескі құндылықтар жүйесін қайта құру жүріп жатыр. Бұл жағдайларда эзотерика өрісі идеялар мен тәсілдердің үлкен «өңделмеген өрісі» болып табылады, олардың арасында көптеген адамдар, әсіресе гуманитарлық және моральдық тәртіп қазіргі кезде өзінің шығармашылық бейнесін таба алады.

 2.3 Эзотеризм өнер және дін

Эзотеризм өнердің дамуына айтарлықтай әсер етті. Поэзия, драма, мүсін, би, тіпті сәулет өнері көбінесе эзотерикалық білімді беру (тарату) құралы ретінде әрекет етті. Мысалы, готикалық соборлар сөздің толық мағынасында эзотерикалық-психологиялық туындылар болды.

Көркем шығармада эзотерикалық мотивтер Д.Андреев, Т.Манн, Омар Хайям, Р.Роллан, П.Успенский, Г.Гессен, Н.К. сияқты әлемге әйгілі сөз шеберлерінің шығармашылығында өзінің айқын көрінісін тапты. және Э.И.Рерихс, Э.Т.Гофман және басқалар.

Кескіндеме мен графикада бұлар Сальвадор Дали, М.К.Чурлионис, Луис Ортега, Гилберт Уильямс және басқалар.

Батыста оккультизм романтикасының өкілдері қатарына Булвер-Литтон, Густав Мейнринк, «Голем» және «Вальпургич түні» романдарымен, Ричард Бах өзінің әйгілі «Джонатан Ливингстон11 және» Иллюзия «атты шағалаларымен, сондай-ақ белгілі бір дәрежеде жатады. Сомерсет Могам («Сиқыршы» романы), Элизабет Хейч («Арнау» романы), Карлос Кастанеда және басқалары. Вера Крижановская-Рочестер (сиқыршылар туралы романдар), Валерий Брюсов («Отты періште» романы), Конкордия Антарова («Екі өмір» романы) және т.б.

Осы бағыттағы авторлардың еңбектерінде ғарыш заңдары, сандар символикасы, астрология, реинкарнация құбылысы, арасындағы байланыс сияқты тақырыптар мен білім салаларын қамтитын ежелгі замандағы ішкі ілімдерден алынған эзотерикалық көріністер белсенді қолданылады. еркектік және әйелдік принциптер, медитация, рухани практика және т.б.

Леонардо да Винчи тамаша суретші, өнертапқыш қана емес, сонымен бірге эзотерик, «Сион монастыры» оккульт-қоғамының ұлы шебері болған. Осы жағдайды ескеру оның көркемдік жұмысының тереңдігін тереңірек және жан-жақты көрсетуге мүмкіндік береді. Париж ұлттық кітапханасындағы бірегей құжатқа сәйкес, Леонардо да Винчи жерді дөңгелек сызықтармен және көлденеңінен қиылысқан тірі жан деп есептеді. Оның Лестердегі қолжазбасында адамға әсер ететін әлемнің ішкі рухтарының бәсеңдеуі туралы айтылады.Мыңдаған жылдардан бері белгілі бұл күштің атаулары алуан түрлі: бұлар үндістердің «пранасы», қытайлықтардың «өмірлік энергиясы», полицейліктердің «ману», олар оны тұрғызу үшін пайдаланылды деп санады. алып мүсіндер, Темплерлердің жұмбақ энергиясы, Тевтон рыцарларының геомантикалық энергиясы, Парацельстің «Мунисі», алхимик Ван Гельмонттың «магналы магнумы», Ф.А.Месмердің «жануарлар магнетизмі», теософистердің «Астральдық жарығы» фон Рейхенбахтың «одис» күші, В.Рейхтің «оргоны», национал-социалистердің «В-күші», довсерлердің «эфирлік қуаты», «айдаһардың соғысы» немесе геоманкерлердің «лей-энергиясы», сезімталдардың «психотрондық энергиясы» және психиканың «биоплазмалық энергиясы»

Терең бейсаналық тәжірибе образдарының тікелей көрінісі болып табылатын мифтер мен ойдан шығарылған прозалық шығармалардың архетиптік символикасы қалай бейнеленетіндігін көрсету үшін ежелгі дәуірде үнді әдебиетінде дамыған жасырын, бейсаналық әсер теориясын мысал ретінде келтірейік. . Ол dhvani-rassa деп аталды. Дәстүрлі үнді поэтикасының теориясы бойынша көркем көңіл-күй айқын саналы образдардың арқасында емес, жасырын, бейсаналық бірлестіктердің арқасында жасалады. Сонымен бірге «дхванидің» (жасырын мағынасы) үш түрі ажыратылды:

  1. Қарапайым ой;
  2. Семантикалық құрылыс туралы түсінік;
  3. Белгілі бір поэтикалық көңіл-күйді ұсыну («нәсіл»).

«Дхванидің» ең жоғары поэтикалық түрі ең терең эмоционалды тәжірибе ұсынатын соңғы түрі болып саналды. Бастапқыда осындай 8 архетиптік көңіл-күй болған («бәйге»). Содан кейін оларға тағы екеуі қосылды. Сонымен қатар, ең терең тәжірибе барлық 10 «нәсілдерді» келесі ретпен дәйекті қабылдауды қамтамасыз етеді деп есептелді:

  1. Мейірімділік 2. Күлкі, юмор; 3. Жанашырлық; 4. Ашулану, ашу; 5. батылдық; 6. Қорқыныш; 7. Жиіркену; 8. Таңдану, аян беру; 9. Әлемнен бас тартуға әкелетін тыныштық; 10. Мейірімділік, жақындық.

Осылайша, басты көркемдік мотивтің құпиялылығының маңыздылығы ғана емес, сонымен қатар эмоционалды тәжірибенің негізгі архетиптері де атап өтілді, бұл тәжірибенің ең үлкен тереңдігін қамтамасыз етті. Сонымен бірге мағыналық және дыбыстық таңбалар егжей-тегжейлі дамып, «нәсілдің» әрқайсысын белсендірді. Көркем шығармадағы жасырын мотивтердің маңыздылығы Выготскийдің еңбектерінде бірнеше рет атап көрсетілді және оны көптеген қазіргі заманғы өнертанушылар атап өтті [23, б.223-224].

Көркем шығарманың екінші, жасырын жазықтығы сенсорлық-бейнелік деңгейде ақпаратты қабылдайтын мидың оң жарты шарының жұмысына тікелей байланысты. Бұл қабылдау деңгейі мәңгілік проблемалармен байланысты, ежелгі уақыттан бастап, жалпыадамзаттық сипатқа ие, қызықты адамдар. Бұл өмірдің мәні мен моральдық-рухани проблемалары.Бір жағынан, олардың әр адам үшін орасан зор эмоционалды және рухани маңызы бар. Екінші жағынан, оларға жауап нақты, қисынды құрылымдалған тілде тұжырымдалуы мүмкін емес, оларды дәстүрлі рационалдылық шеңберінде толық түсіну мүмкін емес.

Мистикалық картина жасау үшін, мысалы, дін, философия, эзотерикалық ғылымдар туралы қарапайым білімдерді жинақтау ғана емес, сонымен бірге бұл білімнің өз бойындағы тәжірибесі, олардың әлемге деген көзқарасының әсерінен өзгеруі қажет. өзінің. Мистикалық кескіндеме көп қырлы. Бұл суретшінің өзінің философиялық көзқарасын бейнелеу құралы бола алады. Немесе кәдімгі және көбіне бос – артқы жағын анықтауға тырысыңыз, көрінбейтін, жұмбақ, көңіл күйіне әсер етіңіз.

Мистикалық картина жасау үшін, мысалы, дін, философия, эзотерикалық ғылымдар туралы қарапайым білімдерді жинақтау ғана емес, сонымен бірге бұл білімнің өз бойындағы тәжірибесі, олардың әлемге деген көзқарасының әсерінен өзгеруі қажет. өзінің. Мистикалық кескіндеме көп қырлы. Бұл суретшінің өзінің философиялық көзқарасын бейнелеу құралы бола алады. Немесе кәдімгі және көбіне бос – артқы жағын анықтауға тырысыңыз, көрінбейтін, жұмбақ, көңіл күйіне әсер етіңіз. Осындай іргелі архетиптік ұғымдардың классикалық мысалдарының бірі – математикалық нүкте тұжырымдамасы. Оның қолданыстағы анықтамаларының ешқайсысы толық емес және толық деп санауға болмайды. Сонымен қатар кез-келген жеткілікті білікті математик оның не екенін жақсы түсінеді.

Айқын, толық рационалды интерпретацияның болмауы, ¬ мәнінің орасан зор мәні, интуитивті, архетиптік білімдердің подсознаниенің тереңдігіне ығысуына әкеліп соқтырады және парадоксалды жағдай туғызады. Бір жағынан, психиканың бұл жазықтығы іс жүзінде мінез-құлықты, атап айтқанда, адамның назарын басқаратын тетіктерге қол жетімді емес. Екінші жағынан, ең маңызды, терең эмоционалды тәжірибені анықтайды, оның болмауы рухани деградацияға, өмірлік құндылықтардың жоғалуына, тұлғаның ыдырауына және тұтынушы психологиясының пайда болуына әкеледі [24, б. 253].

Р.Сперридің ми сыңарлары функциялары проблемаларына арналған және Нобель сыйлығымен марапатталған еңбектерінен кейін ғылымда дамыған адам психикасын екі өлшемді ұйымдастыру идеясы көптеген ерекшеліктерін түсінуге мүмкіндік береді. көркем шығарманың құрылымы, оны қабылдау процесі. Адам психикасының екі деңгейінің, екі жазықтығының болуы – ұтымды, логикалық құрылымдалған және интуитивті бағдарланған – көркем шығармада екі жазықтықтың болуын қажет етеді. Біріншісі, рационалды, логикалық-концептуалды қабылдауға бағытталған, келісілген сюжетке ие, түсінікті мотивацияға ие және көңіл көтереді.Екінші, жасырын, жасырын ассоциациялар құрған, қисынсыз, түсініксіз болып көрінетін, бірақ көбіне көркемдік тәжірибені қалыптастыратын кеңестер.Бұл екінші жоспар, әдетте, орташа қолөнерді жоғары көркем шығармадан ажыратады.

Логикалық құрылымдалған саналық деңгейлерге бағытталған сыртқы сюжеттік желіні қабылдау зейін бағытымен анықталады. Сонымен бірге жасырын бейнелер, сюжеттік желілер, психиканың рационалды деңгейлері үшін қол жетімсіз, егер олар тасымалдаушы рөлін атқара отырып, олармен байланысты сюжетке бағытталса ғана қабылданады. Қабылдау механизмдерінен өтіп, жасырын, бейсаналық компоненттер психиканың интуитивті, логикалық және құрылымдық компоненттеріне келеді, олар эмоционалды тәжірибенің тереңдігін анықтайды. Мұндай тәжірибе психиканы жандандырады, жаңартады, мінез-құлық қатынастарының басым түрткілері үшін түрткі болып табылады.

Бұқаралық тұтынушыға арналған талантты өнер туындыларында жасырын архетиптік белгілердің үлесі салыстырмалы түрде аз, басты орын ойын-сауық сюжетіне беріледі. Сонымен бірге, көркемдік талғамы дамыған адамдарға бағытталған өнер туындылары дайын емес адамға мағынасыз, «өмірден алшақ», алыстағы және т.б. Оларда басты орын архетиптік символикаға беріледі, ал сыртқы сюжет жоспары минимумға дейін азаяды. Бұл, мысалы, Ф.Кафканың, В.Джейстің прозасы, М.Шагаллдың, С.Далидің, Ван Гогтың, В.В.Кандинскийдің суреттері, т.б. Шығармашылықтың бұл түрінің ерекшелігі, шамасы, үлкен эстетикалық тәжірибесі бар адамдарда құндылықтық қатынастар шындықтың трансценденталды жазықтықтарына қарай трансформацияланатындығынан, күнделікті өмірлік құндылықтарға аз байланғандығынан болса керек. Сонымен қатар, архетиптік мифологиялық символиканың маңызды бөлігі олардың көмегімен жүзеге асырылады, логикалық ретке келтірілген, т. сананың ұтымды жазықтығына өтті және сыртқы сюжет рөлін атқара алады.

Ежелгі мифология мен дінде жасырын сюжеттік жоспарлар айқынырақ түрде ұсынылған. Олардың негізгі мотивтерін жақсы талдау К.Юнг, Д.Фрейзер, В.Пропп және басқа авторлардың еңбектерінде жасалған. Қажетті көңіл-күйді санасыз түрде қалыптастыру тәсілі ретінде бүйірлік ассоциативті байланыстар арқылы ақпарат енгізуді көптеген талантты жазушылар интуитивті қолданған. Ол бір контактілі байланысты әр түрлі контексте, сюжеттің әр түрлі көрінетін компоненттерінде бірнеше рет қайталаудан тұрады. Сонымен қатар, мұндай сілтемелерді іске қосу бірден семантикалық, әрі дыбыстық, әрі түсті ассоциациялар арқылы жүзеге асырылады. Мұндай мысалдар ежелгі эпикалық шығармалардың барлығына дерлік тән. Ежелгі Үндістанның «Бхагаватгита» әдеби ескерткіші керемет үлгі болып табылады. Мұндай техникалар В.Шекспир, Н.В.Гоголь, Кафка, Селингер және басқа жазушылардың шығармаларына да тән.

Әлемдік діндердің көптеген зерттеушілері ұзақ уақыттан бері ұлы әлемдік діндерде көптеген ортақ діни, этикалық және философиялық идеялар бар екенін байқады. Бірақ фактінің өзі жалпы қабылданғанымен, оның себебі аз екені даусыз. Кейбір ғалымдар діндер жабайы адамның қиялы мен табиғат күштерінен қорқуынан, анимизм мен фетишизмнің дөрекі формалары арқылы туындаған адамдардың надандығынан пайда болды деп айтады.Олардың ұқсастығы сол табиғат құбылыстарын ерікті түрде түсіндіріп, қарабайыр бақылауларға жатады. Мифтер жазбаларға, фактілер ғибадаттың рәміздеріне айналды және олардың негіздері барлық жерде бірдей болғандықтан, ұқсастықтар сөзсіз болды. Әлемдік діндердегі жалпы белгілердің тағы бір түсіндірмесі шығу тегі басқа, ертерек эволюцияға жататын ұлы рухани мұғалімдердің Бауырлығымен қорғалған бірегей оқытудың бар екендігін дәлелдейді. Бұл мұғалімдер біздің планетамыздың жас адамзатының тәрбиешілері мен көшбасшылары ретінде әрекет етіп, әр түрлі нәсілдер мен халықтарға өз кезегінде негізгі діни ақиқаттарды өздеріне ыңғайлы түрде жеткізді.

Қазіргі масондар ұлы діндердің негізін қалаушылар біртұтас Бауырластықтың мүшелері деп санайды, ал олардың көмекшілері әр түрлі деңгейдегі бастамашылар мен шәкірттер болды, олар парасаттылығымен, философиялық білімімен немесе өмірдің жоғары тазалығымен ерекшеленді. Олар дамымаған халықтардың іс-әрекетін басқарды, тіпті басқару режимін орнатқан. Қабылданған заңдары бар, патша сынды немесе мұғалім ретінде дайындалған, діни қызметкерлер ретінде басқарды; Барлық ежелгі халықтар әдебиет, сәулет өнері мен заңдарда із қалдырған осы ұлы адамдарды, жарты құдайлар мен батырлардай қастерлеген.

Шын мәнінде, «ұлы бастамашылар» деп аталатын [27, б. 231-233] және, атап айтқанда, әлемдік діндердің негізін қалаушылар әртүрлі, кейде қарсы тұратын діни және мәдени архетиптер мен дәстүрлерге жататын. Популистік әдеби көздер мен бұқаралық ақпарат құралдары арқылы таңылған бұл көзқарас, біздің ойымызша, дұрыс емес, өйткені бұл эзотеризмнің зайырлы формаларының заманауи адептерінің ежелгі оккульт-мистикалық бауырластықтардың рухани мұрагерлері ретіндегі ғаламдық құқығының қисынды негізделуі мен адамзат пен қазіргі кезеңдегі мәдени-тарихи эволюцияны басқаруға әкеледі.

Теософияны сүйетіндер осы бірыңғай дереккөзге құдайға тән даналықтың атын берді (грекше Теософияның аудармасында). Құдай туралы, адам туралы және ғалам туралы барлық ілімдер сыртқы формаларында әр түрлі болғанымен, мәні жағынан бірдей. Даналықтың негізі ретінде Теософияның эзотерикалық өзегі, кез-келген діннің шығу себебі және негізі болып табылады. Теософия оларды тазартады, надандықтың бұзылуы мен ырымшылдықтың салдарынан өзінің шынайы келбетін жоғалтқан көптеген адамдардың құнды ішкі мағынасын ашады. Теософия барлық діндерде бар және әрқайсысы ондағы даналықты ашуға тырысады. А.Безанттың сөзімен айтсақ, «теософия – бұл барлық әлемдік діндер таңдалған жартас, олардың барлығы шыққан бұлақ » [28, б.42 ]. Діндердің негізгі қағидасын құрайтын негізгі рухани ақиқаттар, теософистердің пікірінше, төменде келтірілгендей болуы мүмкін;

Бір. Мәңгілік, білінбейтін, шынайы болмыс.

Бірліктен екілікке, екіұдайлықтан үштікке дейін өзін танытатын – Құдай.

Көрінетін Үшбірліктен Космос тәртібін басқаратын рухани интеллектуалды мәні бар.

Адам эволюциясы көптеген инкарнациялар арқылы жүзеге асады; тілектер оны іске асыруға итермелейді, бірақ ол білім мен жанқиярлық арқылы іске асу қажеттілігінен босатылады, белсенді көріністе құдайға айналады, өйткені ол әрқашан жасырын күйде құдай болған. Сол кезден бастап, адамның шыңдалған ойы үйлесімді діни жүйелерді жасай бастаған кезде, мифтің сыртқы қабығының артындағы пантеистік табиғат культі терең метафизикалық толғаныстарды жасыра алады және мифтің бұл идеализациясы ежелгі дәуірден бастап философиялық ойлауға тән. .Эзотерикалық ілімдердің кілті – мифтің эзотерикасы. Егер ежелгі адамдардың білімімен алынған негізгі ережелері мен эзотерикалық шындықтарын қорытындылайтын болсақ, онда қарабайыр адамдар келесілерді білген болып шығады. Жан-жақты дамыған өмірдің дәлелі адамның айналасында көрінеді. Осы жүйенің негізін қалайтын алғашқы өмірдің артында немесе артында «өзгермейтін қозғалтқыш» бар, ол сөзбен немесе «логоспен» бәрін өзінен жаратқан жалғыз табиғаттан тыс тіршілік иесі.

Әлемдік өмір шексіз.

Зат мәңгілік.

Бұл зат жеңіл.

Сырттай көрінетін барлық нәрсе, ол болуы керек еді.

Ежелгі дәуірден бастап Үнді мифологиясының Мажа айнасы деп аталатын прототипінде «магус» (сиқыршы), «магия» (адам »),« магия »(сиқыр), «сурет» (сурет), «қиял» (қиял). Theosophy-те Мажа айнасы ғажайыптардың мәңгілік айнасы деп аталады, Бикеш София, мәңгілікке босанған, мәңгілік тың-пәк. Осы жолмен материяда көрінетін мәңгілік өмір – ақылды өмір, және бұл көрінетін әлем көрінбейтін әлемдерді басқаратын бірдей заңдармен басқарылады. Өмір көрінетін бұл заңдар жеті мәңгілік табиғаттың қасиеттері; алты белсенді қасиет және жетіншісі, оларда айтылғандай, алғашқы алтылықтың барлығы теңгерімде немесе үйлесімде біріктірілген,жұмақ. Осы жеті қасиет, жеті сандардың негізі, табиғи құбылыстарда кездеседі: тартымдылық, реакция немесе қарсылық, айналым, от, жарық, дыбыс, дене немесе бәрінің үйлесуі.

Крест символикасы, екі полюс – мәңгілік қосарлану немесе табиғаттағы антагонизм.

От – қараңғылықты жарыққа айналдыратын табиғатты тазартушы және өзгертуші. Демек – барлық ежелгі адамдардың отқа деген ерекше құрметі және жалпыға бірдей табынуы; Зороастризмнің діни қызметкерлері отты деммен қорлаудан қорқуды дәріптеген. Барлық жарық қараңғылықтан туады және оттан өту, жеңіл болуы керек деген түсінік болған; қараңғылық пен өлім немесе тозақ арқылы өтетіннен басқа жол жоқ – бұл идея барлық жұмбақтарда көрсетілген немесе бейнеленген.

Рух өзі тұтылу мен қамауға алу кезеңін бастан кешірмей, азап шегіп, азап шеккен кезде білім мен жарықтың толықтығына жете алмайды. Ақиқатқа жетудің ең қысқа жолы – азап шегу. Көрсетілген догмалар – жер шарының барлық жерінде бірдей болатын табиғаттың әмбебап құбылыстарын түсіндірудің мәні. Эзотерикалық ғылымдардың көпшілігінің дамуының алғашқы кезеңдері табиғат туралы әр түрлі идеялар арасындағы тұрақты бәсекелестікпен сипатталады. Осыған байланысты атақты американдық ғалым Т.Кунның: «Осы ғылыми қоғамдастықтың белгілі бір уақытта ұстанған нанымдарының форманы құраушысы әрқашан жеке және тарихи факторлар болып табылады – кездейсоқ және ерікті болып көрінетін элемент» деген тұжырымы ерекше назар аудартады [29, б.21].

Ежелгі эзотерикалық мәтіндерде көп нәрсе астрономиялық сипатқа ие болды, бірақ астрономиялық белгілерде тереңірек мағына жасырылды. Жұмбақтар бізге бұрмаланған және мақсатсыз түрде келді және көптеген авторлар оларды өте ерікті түрде түсіндіреді. Барлық құпияларда біз Құдаймен, жаңа, одан да керемет тіршілікті бастау үшін өлімге төзген жоғарғы адаммен немесе ерекше адаммен кездесеміз; барлық жерде қайғылы және қайғылы оқиғаларды еске түсіру халықтарды қайғы мен қайғыға батырады, олар бірден тірі қуанышпен алмастырылады.

Біздің дәуірімізге дейінгі 5-6 ғасырларда философиялық ойлаудың үлкен рухани гүлдену кезеңінен бастап жұмбақ инициация дәстүрлері толығымен орнықты, яғни Қиыр Шығыста бір уақытта дерлік алға шыққан дәуірден бастап Лао-Цзы, Үндістанда Гаутам Будда, Персияда Зороастр, Эллада Пифагор. Ежелгі дәуірдің барлық мифтер мен рәміздердің мағынасын ашқан арнайы бағыштауға бірауыздан нұсқауы білімнің бұл құпия сабақтастығын сөзсіз факт ретінде қарастыруға мәжбүр етеді. Римдік басқарудың және эллиндік ойлаудың таралуы дәуірінде бұл құпия білім сыртқы эллинизмнің астына жасырылған барлық эллинизмнің шынайы эзотерикалық діні болды.

Христиандық доктринаның негізгі түсініктері – Өтелу, Қайта тірілу, Қасиетті Үштік, Абсолюция – эзотерикалық шығу тегі мен мағынасы. Барлық христиандық қасиетті рәсімдер кіші құпиялардың ажырамас бөлігі болды. Кезінде ең көрнекті грек адептері – Фалес, Пифагор, Платон, Пиндар, Софокл, Исократ, Плутарх және басқалары Египеттің даналық мұғалімдерінің бастамасымен басталды. Гректер Египет дінін ақылды әрі ойлы қайнар көз деп санады және оған деген қорқыныш сезімін тудырды. Египет құпияларында қуатты эзотерикалық ядро ​​болды, ол кейінірек әлемдік эзотерикалық мәдениеттің қалыптасуында маңызды рөл атқарды. Теодидактос атағын алған мұғалім Плотин Аммониус Саккас ойнаған рөл ерекше назар аудартады. Ол христиандардың көптеген әдет-ғұрыптарының «өнертапқышы» болды (бұл туралы теологиялық әдебиеттерде іс жүзінде айтылмайды) және өзінің эзотерикалық білімін жұмбақтарда жоғары иерархиялардан алды.

Өз дәуірінің «бастамашысы» мен ойшылының типтік мысалы – Плутарх (46 – 125 жж.) Ол Аполлонның діни қызметкері, Эллада мен Рим тарихын жақсы зерттеген жан-жақты білімді, мол жазушы болды. Ол әртүрлі философиялық және діни жүйелерді қарастырды, атап айтқанда Осирис пен Исида культін зерттеді. Ол «Исида мен Осирис туралы» трактатын осы культті талдауға және басқа мифтермен салыстыруға арнады, ол сәтті сәттілікпен аман қалды және ежелгі әлемнің діни ой тарихындағы ең құнды құжаттардың бірі болып саналады. Плутарх мұнда Осирис құпияларының эзотерикалық мағынасын ашады, оларды Дионис эллиндік культінің символизмімен салыстыра отырып, олардың негізгі ойларының, сонымен қатар Исис пен Грек Деметрінің культтарының жалпылығын нақтылайды. Ол осы культтардың құпия мағынасын ашқандар үшін құдайға сиынудың барлық түрлері мен олардың рәсімдерінің бөлшектері барлық діндерге ортақ Құдайды іздеудің гетерогенді көріністері екенін дәлелдейді. Мүмінді дүниелік ластықтан тазартуға қызмет ететін барлық рәсімдер адамның рухын Құдайдың Бір қағидасына жақындатудың түпкі мақсаты болып табылады.

Ежелгі адамдар өздерінің эзотерикалық білімдерін Египет пен Үндістаннан алған деп қазір жалпы қабылданды. Сондай-ақ, біртұтас дереккөз – Орталық Азияның Ұлы ложасы туралы гипотеза бар, ол өзінің бастамаларын барлық елдерге жіберді. Бұл доктриналар мен әдістердің бірыңғай мәнін, барлық ұлттардың бастамалары арасындағы тұрақты қатынастарды, тілдегі жалпы түсініктер мен жалпы символиканы түсіндіреді. Символизмнің үш түрлі түрі ажыратылады: біріншіден, қара нәсілді арнауға тән гүлдердің символикасы, екіншіден, қызыл нәсілдің меншігі болған геометриялық фигуралар мен суреттердің символикасы, үшіншіден, ақ нәсілді сипаттайтын сандар. Мысыр мектептері символикасының ескерткіші бізге дейін жетті, онда символдық бейнелеудің барлық үш түрі біріктірілген. Зерттеушілердің көпшілігі Tarot Arcana (Tarot) 78 парақтан тұратын карталар палубасы (22 + 56) деп аталатын түрлі-түсті суреттермен түсіндіріледі. 22 үлкен және 56 кіші аркана. Сандық көрініс әр картамен байланысты. Аңыз бойынша, бұл кескіндер жерасты галереясының қабырғаларына орналастырылған, оған неофит бірқатар сынақтардан кейін ғана енген. Көптеген дереккөздер [30, б.468-482] Таро Арканасы ежелгі бастамашылардың метафизикалық дүниетанымының өзіндік схемасы болғандығын көрсетеді. Arcana Tarot тілдің маңызды элементі – алфавитпен тығыз байланысты. Тародың 22 негізгі арканы еврей алфавитінің иероглифтерімен байланысты. Батыс оккультистері тарот карталарын Египет мектептерінің бастамашыл алфавиті деп санады.

ҚОРЫТЫНДЫ

Мәдениеттің таңғажайып саласы болғандықтан, эзотериканың көрнекті өкілдерінің  еңбектері  мен қалдырған ілімдері  мұқият, терең және дәйекті түрде зерттелуінің арқасында  саясаттанушылар, мәдениеттанушылар, дипломаттар мен идеологтардың ешқайсысында – эзотерикаға жататын шығармалар мен тұлғаларға деген ешқандай күманды көзқарас қалмаған. Эзотеризм – бұл дүниежүзілік мәдениеттің, тарихтың бір бөлігі, адам өмірінің көптеген аспектілері мен практикасының нақты түрлері бойынша білімнің қуатты қабаты.

Автордың эзотерика түсінігіне деген алғашқы гипотезасы оның адамның әртүрлі діни қажеттіліктеріне қызмет ететін діни-мистикалық білімдер мен ілімдер жүйесі конфессияларының, культ-салттық дәстүрлерінің маңызды өзегі ретінде түсінуге және адамзат мәдениетінің алғашқы кезеңдеріндегі адамзаттың  ішкі рухани бірлік пен тепе-теңдікті қалпына келтіруіне бейсаналық деңгейде ұмтылыстың көрінісі ретінде болды. Эзотеризм мәселесін тұтастай әрі қарай зерттеу теория мен практика ретінде эзотерикалық құбылыстардың әртүрлі тарихи кезеңдерде тек дінге ғана емес, сонымен қатар қоғамдық сананың басқа түрлеріне – философияға, өнер мен саясатқа тән болатындығы туралы келесі гипотезаны ұсынуға мүмкіндік берді.

Сонымен, эзотериканы автор саясатқа, идеологияға, белгілі бір әлеуметтік топтардың, мемлекеттердің экономикасына және әлемнің мәдениетіне айтарлықтай әсер ететін қоғамдық сананың барлық құрылымының спецификалық аймағы ретінде қарай бастады.

Ғылыми білім адамзатқа көп нәрсе бергенімен, ол ғылым өзара әрекеттесетін және резонанс тудыратын әр түрлі салалар мен мәдени құбылыстармен толықтырылуы керек. Адамның тіршілігі тек бүкіл мәдени өмірдің толықтығында, біртектілігінде (гетерогенндігінде) ғана жасалады. Ғылыми талдауға арналған қазіргі ашқарақтық пен адамзат жинақтаған білімнің синтетикасы мен біркелкілігі арасындағы келісу қажет екені айқын.

Эзотеризм мәдени өмір құбылысы ретінде теориялық және күнделікті сана мен оның тасымалдаушылары арасындағы қарама-қайшылықты шешудің формасы ретінде әрекет етеді. Оның формалары мен түрлерінің алуан түрлілігі негізінде ол адамдардың қатынастарын белгілі бір жолмен реттейтін семиотикалық жүйелер жасайды, оларды ашық немесе жасырын бола алатын мағыналық координаттар жүйелерін орнатады. Ойлаудың рационалды және мифологиялық типтері қатар бірге өмір сүріп, белсенді өзара әрекеттесе алағанымен, бұл өзара әрекеттесу көбіне қарама-қайшы келіп, айтарлықтай шиеленістер мен қақтығыстар тудыруы да мүмкін.

Бүкіл әлемдік өркениет басқа сапалы күйге өткен жағдайда, кез-келген қоғам адамзат бұрын білмеген өсіп келе жатқан жаһандық проблемалармен есептесу арқылы ғана дами алады. Қазірде Батыс мәдениетін Шығыс мәдениеттерімен синтездеу процесі, ескі құндылықтар жүйесін қайта құру жүріп жатыр. Бұл жағдайларда эзотерика өрісі идеялар мен тәсілдердің үлкен «өңделмеген өрісі» болып табылады, олардың арасында көптеген адамдар, әсіресе гуманитарлық және моральдық тәртіп қазіргі кезде өзінің шығармашылық бейнесін таба алады.

Егер адам өзінің даму жолында алға жылжуды мақсат еткен болса, онда ол өзін ремитологизация процесінің спецификалық өнімдері мен оқудың-мистикалық формаларынан және білімінен босата алауы мүмкін. Бірақ бұл процесс ұзақ уақытты алады.Бірақ бұл процесс ұзақ уақытты алады.

Бұл өркениеттік процестерді, атап айтқанда, тек саяси, экономикалық немесе натуралистік тұрғыдан түсініксіз болып қалатын геосаяси соғыстар мен қақтығыстарды түсіндіруге көмектесетін белгілердің бірі – эзотеризм. Эзотеризм саласы адамның білімінің, қызығушылықтары мен ынталандыруының көптеген салаларын қамтиды.

Эзотеризм мәдени-тарихи құбылыс ретінде таңғажайып жан-жақтылығымен және күрделілігімен, қоғамның және белгілі бір адамның санасына әсер етудің алуан түрлі тарихи формалары мен құралдарымен ерекшеленеді. Дәл осы эзотеризм бізге бүгінгі әлемдік және ұлттық тарихи, философиялық және геосаяси ойлардың ең қызықты, терең және өзекті көріністерінің бірі болып көрінеді. Барлық уақыттағы эзотерикалық мәдениеттің өкілдері тар емес мектеп пен, ежелгі Египет дәуірінен бастап бүгінгі күнге дейін ақсүйектер мен элитарлылыққа бағдарланған, кең көріністер панорамасын ұсынады.

Бұл зерттеу ғылыми білімнің біршама прогрессивті түрлері бола тұра, магия, мистицизм, мифологизм, оккультизм дәстүрлерінің ұзақ уақыт өмір сүруінің себептері туралы сұраққа бір мезгілде болуымен жауап береді. адамзаттың әлеуметтік эволюциясының кейбір кезеңдерін ескеруге ерекше назар аударылды.

Эзотеризм – мәдениеттің ажырамас бөлігі және оның пайда болуының (генезисінің) объективті себептері бар.

Олар, ең алдымен, қоғамның белгілі бір қабаттарының басқа адамдарға дәстүрлі емес рухани-идеологиялық ықпал ету формаларын алуға, көзге көрінбейтін күшке, нақты эмпирикалық тәжірибе алуға, жабық ежелгі білім мен дәстүрлерді пайдалануға деген ұмтылысы. Құбылыстың әлеуметтік негізі – қоғамда белгілі бір функцияларды орындайтын және сол үшін белгілі бір сыйақы алатын кәсіпқойлардың – эзотериктердің, эзотериканың субъектілері: сиқыршылар, сиқыршылар, даналық мұғалімдері және т.б. болып табылады.

Бұрын айтылғандарды қорытындылай келе, осы зерттеу нәтижесінен келесідей қорытынды жасауға болады:

1.«Эзотеризм» ұғымының философиялық және мәдени мазмұны нақтыланды. Қоғамның рухани және әлеуметтік салаларындағы осы құбылыстың маңызды тұрақты байланыстары мен қатынастарын, білім мен қызметтің тұйық аймағына бастама принциптерінің мәнін бейнелейді. Құбылыстың жалпы мәдени кеңістіктегі шекаралары анықталады. Тарауда эзотерикалық құбылыстардың әртүрлі формалары мен түрлерін жіктеуге және олардың ұғымдарының аясын анықтауға қойылатын талаптар келтірілген.

Эзотеризм – бұл мәдени-тарихи құбылыс, оның мәні парасаттық білімнің рухани-идеологиялық жүйесі түрінде көрінуі болып табылады, бұл оккульт-мистикалық және басқа жабық бірлестіктердің қызметімен байланысты қоғамдық сананың белгілі бір саласы . Эзотеризмнің мазмұндық жағы Болашақтың ең маңызды элементтері туралы ежелгі білімді болашақ ұрпаққа беруді қамтамасыз ететін, өзіндік логикасы мен сабақтастығына ие әртүрлі тұжырымдамалармен, ілімдермен және ілімдермен анықталады. Эзотеризм мәдени феномен ретінде оның жаңа тарихи жағдайларға бейімделуін қамтамасыз ететін элементтерді қоса алғанда, қоғамда қызмет ету механизміне («өміршеңдік») ие.

2.Эзотеризмнің негізгі формаларының, типтерінің және деңгейлерінің жіктелуі мен сипаттамалары мыналарды анықтауға мүмкіндік береді:

  1. Олардың өзара байланысының йерархиясы
  2. Тарихи сабақтастық
  3. Эзотерика тақырыбы мен мәдениеттің және қоғамдық сананың басқа салаларын шектеу

Эзотерикалық шығармаларды, қасиетті мәтіндерді әртүрлі мәдени дәстүрлерге салыстырмалы тарихи көзқарас тұрғысынан талдау эзотерикалық білімнің, дәстүрлер мен рәсімдердің бірқатар маңызды белгілерін анықтау үшін қолданылды.

Эзотеризмнің мәдени-тарихи құбылыс ретінде ең тән белгілері:

– оның жалпыадамзаттық маңызы мен тарихи нақтылығы;

– іргелі идеялар мен ережелер жүйесінің, оның тұрақтылығы мен өміршеңдігін қамтамасыз ете отырып, қалың бұқараға қол жетімсіздігі;

– жаңа идеялар мен білімдерді тез сіңіру әмбебап сипаты мен қабілеті;

– белгілі бір эзотерикалық доктринаның негізгі догмаларын құрудың сұлулығына ұмтылу. Эзотерикалық идеялар мен доктриналар мәдениет саласына енген кезде әр түрлі мәдениеттердің өзара әрекеттесуіне, олардың диалогына, елдің әлеуметтік және саяси өміріндегі рухани және мәдени әлеуеті жоғары адамдардың рөлінің маңыздылығының артуына ықпал ете алады.

  1. Біздің II тарауда жасаған құбылыстың теориялық моделі қоғамдағы эзотеризмнің қызмет ету механизмінің ең маңызды элементтерін анықтауға, оның гносеологиялық тамырларын ашуға мүмкіндік береді. Осы мақсатта тарихи-мәдени талдау әдістері мен әдістерін кешенді қолдану идеясын жүзеге асыратын бұл модель қазіргі жағдайда эзотерикалық жүйелердің диагностикасы мен болжамын жеңілдетеді. Модельге құбылыстың функционалды-рөлдік жағы, оның өміршеңдігі мен жаңа тарихи жағдайларға, даму заңдылықтарына, әлеуметтік-психологиялық тамырларға бейімделушілігін анықтайтын элементтер кіреді. Құбылыстың күрделі сипаты эзотериканың нақты түрлерін, ең алдымен, білім нысанын, ұйымдастырушылық құрылымды және қызметтің нақты түрлерін анықтау тұрғысынан қарастыруды талап етеді.

Құбылыстың мазмұндық жағына рухани иерархия және инициация принциптері, абсолюттік ілім, қоғамға қызмет ету принциптері, медитация практикасы, психорегуляция туралы білім және т.б. кіреді.

Эзотерикалық қызметтің объективті мазмұны мен мәні мүлдем өзгеше және тек субъективті-психологиялық тұрғыдан алғанда, барлық эзотерикалық құбылыстар ортақ нәрсені ұсынады. Шеберлік институты арқылы эзотерикалық білімді, тәжірибені, дәстүрді берудің әр түрлі әдістеріне ерекше мән беріледі.

Эзотеризмнің мәдениеттің элементі ретінде тұрақтылығы әр түрлі мектептердің эзотериктерінің ұрпақтары жасаған және оны жетілдіруге, бейімдеуге, орындауға мүмкіндік беретін бірқатар заңдарға негізделген ішкі «тіршілік ету механизмінің» болуымен түсіндіріледі.

Эзотерикалық мәдениеттің қалыптасуына негізінен келесі факторлар әсер етеді: эзотерикалық ілімдер мен тұжырымдамалардың идеялары мен құндылықтары, көрнекті эзотерикалық мұғалімдердің қызметі, эзотерикалық бірлестікте қабылданған мінез-құлық нормалары, қарым-қатынастың бейресми түрлері.

Эзотерикалық құбылыстардың құрылымын зерттеу эзотерикалық практиканың маңызды элементтерін анықтауға, эзотерикалық мәдениеттің бұрын зерттелмеген көптеген жақтарын ашуға мүмкіндік берді. Бұл, атап айтқанда, кейбір эзотерикалық дәстүрлерге (инициация, құпиялар және т.б.) қатысты.Эзотериялық шығармаларды, қасиетті мәтіндерді әр түрлі мәдени дәстүрлерге салыстырмалы тарихи көзқарас тұрғысынан талдау көптеген маңызды белгілерді, атап айтқанда эзотерикалық білім және оған негізделген іс-шараларды, анықтау үшін қолданылады.

  1. Эзотериканың қоғамдық санадағы орны мен рөлі кез-келген қоғамның мәдени құндылықтар жүйесінің маңызды бөлігі болып табылатын адам өмірінің маңызды мәселелерін қозғайтын идеяларының тартымдылық күші мен саясатқа, өнерге, дін және философияға тигізген әсерінде. Жалпы алғанда, эзотеризм еуропалық санаға үлкен әсер етті, дегенмен, ол христиан дінінің тікелей әсерінен гөрі жасырын болды. XYII, XYIII, XIX ғасырлардағы Батыстың көптеген мәдени, діни, ғылыми оқиғалар, өнер саласындағы жетістіктерін мәртебелерді модификациялауда өзіндік эзотерикалық корреляциялары болды.

Көптеген эзотерикалық доктриналардың ұзақ тарихи кезеңдердегі тұрақтылық тәжірибесі олардың жеке және бұқаралық сананың терең қабаттарына жүгінуінің арқасында, архетиптер деңгейінде жұмыс істегендігі туралы айтады. Эзотеризмнің тұрақтылығының екінші маңызды себебі – оның өте мобильділігі, адекватты реакциясы және өзгеретін жағдайларға бейімделуінде.

Зерттеудің жаңашылдығы, ең алдымен, эзотерика құбылысын тұтастай алғанда іс жүзінде алғаш рет талдайтындығында. Философиялық ойлаудың соңғы жетістіктерін қамтитын және білімнің әр түрлі деңгейлеріне сәйкес әдістер жиынтығын пайдалануға мүмкіндік беретін эзотерикалық сипаттағы құбылыстарды талдау және синтездеу үшін әдістемелік қатынастар жүйесі жасалған: философиялық, жалпы ғылыми, спецификалық эмпирикалық мәліметтер мен теориялық тұжырымдар интеграцияланған ғылыми, арнайы әдістер мен тәсілдерде.

Қазіргі заманның ерекшелігі – кез-келген тұрақтылық енді тек жоғары деңгейдегі қозғалысқа, дамуға, өз кезегінде адамзат тіршілігінің терең негізіне – біздің рухымызға, біздің ақыл-ойымызға сүйенеді.

Құндылықтар тарих бойында инертті, қозғалмайтын экономикалық (материалды) элементтерден (жылжымайтын мүлік, жер, өндіріс құралдары) динамикалық салаға (қаржы, сауда), сайып келгенде, білім (рухани) жағына (ғылым, ақпарат, супертехнология, білім, мәдениет) көшетіндігін дәлелдеу қиын емес. Енді барлық эзотерикалық доктриналардың мұғалімдері анық көрсеткендей, тағы да : білім – адамзат әлеміндегі барлық құндылықтардың негізі, барлық қиындықтар надандықтың алдын алушы деген тұжырымға келеміз. Жақын уақытқа дейін мызғымас болып көрінген еңбек теориясының құны – білім.Бұл сөзімді, еңбек – бұл тек білімді жүзеге асыру,  кез келген материалдық зат ол адамның ойы жеткен жерді материалдандыруы.

Жұмыс әлемдік және мәдениет тарихы бойынша эзотериканың бастауларын талдауға жарық түсіреді, оның ежелгі және қазіргі қоғамдағы функцияларын анықтауға мүмкіндік беріп, көптеген қолданыстағы рәсімдер мен рәсімдерді визуалды түрде ұсынады.

Сонымен, автор эзотерика адамзаттың фундаменталды тәжірибесінің бір түрінің көрінісі және эзотерикалық ілімдер мен тенденциялар үздіксіз дами береді деген көзқарасты ұсынады. Қоғамдық-саяси салаға ену мақсатында эзотерикалық бірлестіктер ежелгі білімді қазіргі заман талаптарына бейімдейді. Білімнің, ғылымның, философияның және өнердің эзотерикалық түрлерінің өзара әрекеттесуі осы дамуға ықпал ететін күшті фактор болып табылады.

Қоғамдық сананың нақты күйі мәдени-тарихи құбылыс ретінде эзотерика факторын ескеруді қажет етеді, әсіресе мәдениеттің жаңа идеологиясын жасағанда және оны одан әрі дамытудың негізгі парадигмаларын тұжырымдау кезінде. Қазіргінің дүниежүзілік шындығы : адамдар әлеуметтік жүйелер мен идеологияларды жасамай, оларда өмір сүріп, бүкіл өркениетті әлемнің меншігіне айналған және айналатын заңдарды білуге ​​негізделген ішінара өзгерістер енгізетіндігінде.

Дені сау рухани бірлік руханилықтың әртүрлі модельдерінің үйлесімді өмір сүруі ретінде ғана мүмкін. Эксклюзивтілікке деген кішкене талап сөзсіз адалдықтың бұзылуына және адамдардың қиындықтары мен азаптарының көбеюіне әкеледі. Көптеген эзотерикалық доктриналардың асыл мақсаттары – ақиқатқа, парасаттылыққа, ізгілікке және сұлулыққа ұмтылу – қоғам эволюциясының бағдары бола алады.

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

  1. Адуло Т.И. Культура, философия и духовный мир человека: Теоретико-методологический аспект. Минск, 1986. – 457 с.
  2. Аркон Дароль. История тайных обществ. Нью-Йорк, 1962.
  3. Асмус В.Ф. Античная философия. М., 1976. – 668 с.
  4. Барулин B.C. Социальная жизнь общества. М., 1987.
  5. Башилов Б. История русского масонства в 8-ми тт. Буэнос-Айрес, 1980.
  6. Берберова   Н. Люди и ложи. Русские   масоны   XX   столетия.   Нью-Йорк: Руссика, 1986.
  7. Безант А. Древняя мудрость. М.,1992.
  8. Беннет Д.Г. Семиступенчатая работа. Пер. с англ. 1979.
  9. Современный философский словарь.-М.: Одиссей, 1996
  • The concise OXFORD DICTIONERY of currenten eglish. Edited by H.W.Fowler and G.Fowler based on The Oxford Dictionery Fourth edition Revised by E.Mc INTOSH Oxford University Press. – Warshawa:Pannstwowe Wydawnictwo Naukove, 1956.
  • Волошин M. О теософии//Наука и религия.- I990.
  • Шюре Э. Великие посященные. Очерк эзотеризма религий.М.,1991;
  • Безант А. Что такое теософия?// АУМ. Синтез мистических учений Запада и Востока.М., 1991 ..№1.; Мистики XX века. Энциклопедия,-М.1996.
  • Современный философский словарь.-М.: Одиссей, 1996.
  • Ржешевский С. Деспот, факир, учитель// Путь к себе. 1992, N 10.
  1. См. Курносое Ю.В. К вопросу об устойчивости эзотеризма как элемента культуры//Анализ пороге XXвека. Матер, международной конференции..Т.1.-М.:Интеллект, 1996
  • Гуревич ПС, Ногинский Е.Л. Антропологическое измерение культуры. Пенза,
  • Уваров А.И. Философский метод в контексте информатики// X Всесоюзная конференция по логике, методологии и философии науки.-Минск, 1990.
  • Урманцев Ю. Эволюционика.-Пущино, 1988.
  • Учитывался методологический опыт западных исследователей, существующий в виде мощной философской традиции, в частности в работах М.Вебера, М.Хайдеггера, Х.Гадамера и др.
  • Хайдеггер М. Введение в метафизику – М., 1953.
  • Кун Т. Структура научных революций.М., 1977.
  • Адуло Т.И. Культура, философия и духовный мир человека: Теоретико-методологический аспект. Минск, 1986.
  • См. Курносое Ю.В. К вопросу об устойчивости эзотеризма как элемента культуры//Анализ пороге XX века. Матер, международной конференции..Т.1.-М.:Интеллект,
  • Материалы опубликованные в брошюре издательства «Знание» «Твое здоровье» NN 1 – 5. 1989 г. под рубрикой » Взгляд.на кожный рисунок руки: вчера и сегодня»; Цуцуми И «Упрошенная мето-дика сохранения здоровья пальцевыми упражнениями». – Хабаровск: Искра, 1987, Намикоши Т. Шиацу». – Киев: Вища школа, 1989.
  • Алеф 3. Путь сияния. Методы Высшей Магии. – М.: Селена, 1994.
  • Фомин Ю.А. Энциклопедия аномальных явлений. М: Импульс. 1993.
  • Балагушкин Е. Ставка на мистику и оккультизм//Внешняя торговля M., N6.1988.
  1. Аркон Дароль. История тайных обществ. Нью-Йорк, 1962.
  • Черняк Е.Б. Тайные общества. М.,1988.
  • Энциклопедия оккультизма. В 2-х тт. M.:AVERS. 1992.
  1. Шюре Э. Великие посвященные. Очерк эзотеризма религии. Рига, 1911.
  • Безант А. Древняя мудрость. М.,1992.
  • Кун Т. Структура научных революций. М.: Прогресс, 1977.
  1. См. например, главу «Анализ карт Тарот» в книге Мэнли П.Холла «Энциклопедическое изложение масонской, герметической каббалистической и розенкрейцеровской символической философии». -С-П6.И994.
  • Вашкевич Н.За семью печатями. Тайны происхождения языка. Библейские символы. Русская фразеология. М.,1994. – 268 с.
  • ВенгеровА.Б. Предсказания и пророчества: за и против.М.,1991.
  1. Вернадский В.И. Размышления натуралиста. Научная жизнь как планетное явление. М.,1977.
  • Винокуров В.В. Феномен сакрального или восстание богов.//Социологос: Пер.с англ.,нем.,франц.М.:Прогресс,1991.
  • Винокуров И., Гуртовой Г. Психотронная война. М.:Мистерия, 1993.
  1. Витгенштейн Л. Логико-философский трактат. М.,1958.
  2. Внешнеполитические исследовательские центры США и Канады. М.,1989.
  • Гегель. Энциклопедия философских наук. М.,1974. Т.1.
  1. Гегель . Лекции по истории философии// Соч.М., 1932-1935. Т.9-11.
  • Гастон Жоржель. Ритмы истории. Париж, 1971. – 287 с.
  • Гекерторн Ч.У. Тайные общества всех веков и всех стран: в 2-хч. М.:РАН,1993.
  • Генон Р. Человек и его становление согласно Веданте.(са-миздат)Л987.
  • Генон Р. Кризис современного мира. М.,1992.
  • Горбовский А. Иные миры.М. 1994.
  • Древняя высшая магия. Теория и практические формулы.M.,1910.
  1. Духовное учение Рамана Махарши   (Предисловие  К.Юнга).М.,1990.
  • Еремеев В.Е. Чертеж антропокосмоса.М.:АСМ, 1993.
  • Задорожнюк И.Е. Антропологические основы современного мистицизма. //Проблема человека в современной религиозной и мистической литературе.М.,1988.
  • Исследования и материалы по вопросам первобытных религиозных верований.М.,1959.
  • Кензи Н. Тайные общества. Нью-Йорк, 1968.
  • Ковалев Ю. Стремиться постичь Россию (Размышления в традициях эзотеризма). М.,1993.
  • Кун Т. Структура научных революций.М.:Прогресс, 1977.
  • Кутти Р., Потапов В. Запретное знание: парадокс сверхестественно-го//Гармония.К2.1991.
  • Категории философии и категории культуры. Киев, 1983.
  • Леви-Стросс К. Структурная антропология. М., 1983.
  • Наумкин А.П. Калагия или власть над временем. М.Прометей, 1993.
  • Наука, религия, гуманизм.- М: Меоты, 1995.
  • М.;Импульс,1993.
  1. Философская энциклопедия: в 5 тт. М.,1960-1970.
  • Эскрива де Балагер. Камино. Путь. Духовные размышления. Мадрид,1971.
  • Энциклопедия оккультизма. В 2-х тт. M.:AVERS. 1992.
  • Хасс Л. Масонство в Европе XYII и XIX веков.Варшава,1982.
  1. Халмуратов А.Г. Хиромантия. Хирология. М.,1990.
  • Хайдеггер М. Введение в метафизику. М.,1953.
  • Хайн Л. Польское масонство, 1920-1938. Варшава,1984.
  • Черняк Е.Б. Вековые конфликты. М., 1988.
  • Шпенглер О. Закат Европы. М.,1993.
  • Публикации в газетах и журналах
  • Воробьевский Ю. Капкан для человечества/ Народная правда, июнь 1993.
  • Грянко И. Вриль (Воля как предпосылка магии и политики)// День, N 29 , июль 1993.
  • Хантингтон С. Третья мировая – война цивилизаций // С.-Петербурские ве-домости, 1993,6 июля.
  • Дичев Т. Вторжение без оружия // Аль-Кодс, 1993.

ЭЗОТЕРИКАЛЫҚ ТЕРМИНДЕР СӨЗДІГІ

А

абсолют – барлығының рухани бастауы, ол біртұтас, әмбебап, бастауышсыз және шексіз нәрсе ретінде қарастырылады және кез келген туыстық пен шартты болмысқа қарсы тұрады

Авеста – Азия, Әзірбайжан және Иранның кейбір ежелгі халықтарының көптеген ғасырлар бойы жинақталған қасиетті кітаптары (Авестаның алғашқы бөліктері Заратуштраға жатады)

аватара (аватар) – инкарнация, инкарнация; жер бетіне құдайдың адам түрінде түсуі; құдайдың адам табиғатындағы көрінісі, көрінісі; карманың жетіспеушілігімен сипатталатын адам

адепт – кең мағынада – кез-келген ілімнің немесе идеяның ізбасары; тар эзотерикалық мағынада – материя мен рух туралы шынайы білімге, нәзік әлемнің заңдылықтарын саналы түрде басқара білуге ​​қол жеткізген кім

анимизм – кез келген діннің таптырмас элементі, рухтар мен рухтардың бар екендігіне сену

Армагеддон – Інжіл бойынша: Шайтанның күштерін Құдаймен шешуші шайқасқа жинайтын орын; сөздің кең мағынасында; жақсылық пен зұлымдық арасындағы соңғы шайқастың символы, ол Мәсіхтің соңғы жеңісімен және барлық қайта тірілген адамдардың өлімінен кейінгі тағдыры анықталатын соңғы сотпен аяқталады

артефакт – (сөзбе-сөз «жасанды түрде жасалған») қандай-да бір әсер ету немесе өңдеу нәтижесінде организмді (немесе оның жеке ұлпаларын) зерттеу кезінде пайда болатын түзілімдер немесе процестер

астральды – сезімнің әлемі көрінетін адамның нәзік денесі; бұл денені қалыпты жағдайда көру арқылы қабылдамайды, бірақ ерекше жағдайда оны байқауға болады; дөрекі салыстыру кезінде астральды әлемді христиандық аспан ретінде қарастыруға болады, ол аралық кездесу орны болып табылады, ал жұмақ емес

астрология – ежелгі және орта ғасырларда жұлдыздар мен құбылыстарға орналасуының «әсеріне» негізделген аспан денелері мен жарықшылар туралы болжамды ғылым, жұлдыздар мен планеталардың орналасуын түсіндіру көктегі құдайға айналады. көптеген қарабайыр адамдардың денелері және онымен байланысты мифологиялық және сиқырлы ойлау, дамымаған әлеуметтік практикаға негізделген. Бұл ойлау адамның психикалық қасиеттерін табиғат құбылыстары мен олардың өзара байланыстарын ескеріп, оларға жоғары, сондықтан құдайлық күштердің орнын тағайындады. Осындай субъективтендіру арқылы сыртқы әлем адамның тек кеңейтілген ішкі әлемі болып шықты.

аура – барлық заттар мен тіршілік иелерінен сәулелер немесе «тәж» түрінде шығатын, адам үшін оның психикалық және физикалық жағдайына байланысты белгілі бір түске ие энергия сәулесі

архетип – жасырын іргелі принцип; сананың бейсаналық матрицасы

адепт – кез-келген эзотерикалық ілімнің оқушысы, ізбасары

Б

бода – мұғалімнен оқушыға берілетін даналық

Браахман (Брахмин) – төрт кастаның біріншісінің мүшесі немесе Варналар – білім священнигі; білімі бар, ой елегінен өткізетін адам; символдық мағынада; Құдай адам бойындағы білім ретінде

В

Веда – Құдай туралы білім, білім; білім кітабы

«Ведас» – бұл ежелгі үнділік қасиетті әдебиеттің жалпы атауы (б.з.д. 3-ші аяғы – 2-ші мыңжылдықтың басы, дегенмен олар мәңгілікке дейінгі шығармалар деп саналса да, яғни олар дүние жаратылғанға дейін болған) );

вижнана – мінсіз ақыл; еркін рухани немесе иләһи ақыл; себептік (себептік) ой; Рас; жоғары ақыл; шынайы біріктіруші білімнің жан-жақты аспектісі

Г

геомантика – бұл эзотерикалық ғылым, әсіресе Лейбниц жасаған, сәуегейлік сүйектерді қолдану арқылы болжау туралы

герметизм – антикалық кезеңдегі эзотерикалық ілімнің жалпы атауы; оқымаған адамдардан маңызды білімнің құпиялылығы қағидасы; Ежелгі Египеттің Гермес Трисмегистен шыққан құпия эзотерикалық ілімі

герменевтика – мәтіндерді түсіндіру (классикалық антика, Інжіл), оларды түсіндіру принциптері туралы оқыту өнері; гуманитарлық ғылымдардың әдіснамалық негіздері

гуру – рухани мұғалім, тәлімгер, жоғары шындықты насихаттаушы; студент сананың жоғары деңгейіне өтуге дайын болған кезде тәлімгер өзі пайда болады

Д

Дао (Дао) – Қытай философиясының маңызды тұжырымдамаларының бірі, даосизмнің орталық концепциясы; табиғаттың, адамзат қоғамының, материалдық әлемнен бөлінбейтін және оны басқаратын жеке тұлғаның мінез-құлқы мен ойлауының көрінбейтін табиғи заңдылығын білдіреді; Дао – пайда болу, даму және табиғи тәсілі

барлық заттардың жойылуы және сонымен бірге олардың тіршілік етуінің заттық бастапқы негіздері

Даосизм – конфуцийшілдікпен қатар, қытай философиясының негізгі екі ағымының бірі; екінші жартысында пайда болды. 1 мыңжылдық Д.-ның негізін қалаушы Лао Цзы болып саналады, ең маңызды ойшыл Чуанг Цзы

jnana – білім; даналық; жоғары өзін-өзі тану; біріккен білім, тікелей рухани сана шындықтың маңызды аспектісі

жоғары болу

Дзен – «психикалық тыныштықтың» ерекше түрі; бұл дін емес, өмір салты; материалдық әлемдегі кез-келген нәрседен толық босатылуға қол жеткізу әдісі

З

Зороастризм – бұл әлемдік тәртіп пен әділеттіліктің әлемдегі жақсылық пен зұлымдық арасындағы адамды еркін таңдауына тәуелділігі, оның осы күреске жақсылық жағында белсенді қатысуы туралы ілім.

И

иерархия – инициация деңгейлеріне сәйкес адепттардың эзотерикалық одақта орналасуы, жоғарыдан төменге дейін

Иллюминизм – масондық инкарнацияның (реинкарнацияның) теориялық негізі – адам жанының жаңа денеде бейнеленуі; кейін

физикалық дененің өлімі, жан нәзік әлемдерде тазару жолынан өтіп, одан әрі дамуы үшін физикалық әлемде қайта туылады

инь – қытай мифологиясы бойынша Әлемнің формасыз хаосынан туған екі рухтың бірі (Инь және Ян) Жерді басқарады; Әлемнің қалыптасуы мен дамуының күші; қараңғы, пассивті, негативті әйелдік

К

карма – жұмыс, белсенділік; тағдыр, адамдық парыз; өзінің сабақтастығы және объективті және субъективті күш ретінде дамуы арқылы жанның қайта тіршілік ету мүмкіндігі мен сипатын анықтайтын күш; салдары бар әрекеттер

Қ

Қағба – Меккеде (Сауд Арабиясы) орналасқан ежелгі мұсылмандардың қасиетті орны; олардың қажылық орталығы;

Л

лазурит – Египетте және Үндістанда осы тасқа эзотерикалық білімі бар жазулар ойылған;  қасиетті тас деп аталды, жоғары құпиялардың идеялары онымен байланысты болды

лотос – шығыс діндерінің қасиетті символы, ол лай және лас суда өссе де, әрдайым таза және кіршіксіз болып тұратын тамаша гүл; рухани жетілуді бейнелейді

М

магия – астрологиямен, көріпкелдікпен және халықтық медицинамен байланысты жұмбақ рәсімдер жиынтығы; Неоплатонистер мен неопитагорлықтар бұл ұғымды кеңінен қолданды

Майя – ежелгі дәуірден бері бар, алғашқыда Ведаларда көрсетілген, бірақ кейінірек туынды қайталама сезіммен, қулықпен, сиқырмен, елеспен бұрмаланған толық және шығармашылық білім, даналық; феноменальды сана; өзіндік иллюзияның күші

Масонизм – бұл діни және этикалық доктрина, оның ізбасарлары адамзатты діни бауырластық одаққа бейбіт түрде біріктіру утопиялық мақсатымен жасырын әлемдік ұйым құруға ұмтылды; моральдық өзін-өзі жетілдіру туралы уағыз ортағасырлық рыцарлық және мистикалық бұйрықтардан алынған арнайы рәсім мен құпиямен бірге жүреді.

Махабхарата – 100 мыңнан астам слоганы қамтитын эпикалық поэма, негізінен Вяса есімді данышпан жазған, оның негізгі әрекеті Бхарата ұрпақтары Пандавалар мен Кауравалар арасындағы қақтығыс;

Муни – шалфей, прецептор мукти – азат ету, құтқару

Н

неофит – кез-келген эзотерикалық немесе діни ілімнің, әлеуметтік қозғалыстың жаңа жақтаушысы

нумерология – сандар мен атаулардың сиқырлы мағынасы туралы эзотерикалық теория, ол кодталған түрде адам даралығының мәнін қамтиды

О

оккультизм – паранормальды күштерді іске қосу қабілетін растайтын, тіпті белгілі бір ғұрыптық формулаларды айту немесе жазу арқылы басқара алатын, әдетте жалғандыққа негізделген эзотериканың түрі; сезімдер арқылы біздің қалыпты қабылдауымыздан тыс нәрселерді зерттеумен айналысады

Ом – Брахманның барлық төрт сферасындағы мантра немесе дыбыстық символы

П

падма – лотос гүлі, лотос; лотос позициясы пальмпсест – жаңа қырылған пергаменттегі кітап немесе қолжазба

психометрия – физикалық объектілерге астральды қабаттарды (терафим) оқу мүмкіндігі

P

Раджа Йога – Корольдік Йога; Буддистік дәстүр бойынша төрт жолдың бірі – адам жоғарғы Менге, рухани кемелдікке жету

Рамаяна – Валмикидің әйгілі эпикалық поэмасы: Жизи Раманың тарихы.

реинкарнация – бұл адамның даралығын, оның жан дүниесін, әр түрлі уақытта және әр түрлі жерлерде дәйекті өмір тізбегінде бейнелеу; реинкарнация тұжырымдамасы бүкіл әлемде, әртүрлі мәдениеттер мен дәстүрлерде кең таралған

розенкрейліктер – Египет фараоны Эхнатоннан бастау алған Роза мен Кресттің мистикалық тәртібі; Розикруцийлік ілім Гермес Трисмегистің ежелгі эзотерикалық біліміне негізделген және мыңжылдықтардан бастау алады;

С

сансара – адамның дүниеге келу және өлу циклінде Жерге бірнеше рет оралуы. Адамдар Зодиак белгілерінен өткенге дейін, содан кейін әр белгінің барлық ширектерінен өтіп, бастан өткеру үшін бәрін бастан кешкенше өмір сүреді, оқиды және қайта туады. Ақыр соңында, олар дененің құрсауынан босатылып, Жердегі реинкарнацияны тоқтатады.

Т

тантра – синтетикалық йогикалық жүйе; тантра термині шакти культімен байланысты қасиетті кітаптан алынған немесе алынған кез-келген мәтінге қолданылады

таро – заманауи ойын карталарының ізбасарлары; болашақты болжау үшін қолданылады;

теология – Құдай, оның қасиеттері, белгілері мен қасиеттері туралы діни ілімдерді негіздеу және қорғау жүйесі

теософия – кең мағынада: арнайы «құдайлық» құпияларды ашуға тырысатын эзотерикалық ілім; тар мағынада: Х.П.Блаватский мен оның ізбасарларының мистикалық доктринасы, буддизм мен басқа шығыс ілімдерін оккультизм элементтерімен және әдеттен тыс христиандықпен үйлестіру

трансцендентальды – басқа әлемнен тыс;

трансценденталды медитация – үнділік гуру Махариши Махеш жасаған медитация жүйесі

Теория – бұл сиқырдың бір түрі, оларды құдайлармен және рухтармен табиғаттан тыс нәрсе жасауға мәжбүр ету үшін арнайы әрекеттер мен сөздердің көмегімен белгілі байланысқа түсу өнері

Ф

физиогномия – бұл адам бетінің ерекшеліктерін зерттейтін және олардың көмегімен оның иесінің сипаты мен бейімділігін анықтайтын эзотерикалық ғылым. Ол ежелгі уақытта Грецияда, Италияда, Үндістанда және Қытайда белгілі болған.

философ тасы – кез-келген металды алтынға айналдыруға қабілетті заттың каббалистік тұжырымдамасы; философ тасының эзотерикалық түсінігі материяның өту тәжірибесімен байытылған жеке тұлғаның төменгі қасиеттерінің таза Рухтың көрінісіне ену мүмкіндігінен тұрады.

X

Халдейлер – бұл термин XIX ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басында. қате түрде Шумерлер деп аталды, Оңтүстік Месопотамияны мекендеген және математика мен астрономияда үлкен жетістіктерге жеткен адамдар; Вавилондық математиктер қабылдаған алты позитивті санау жүйесін қабылдады және әртүрлі есептеу кестелерінің негізін қалады

хатха йога – бұл ағзаны және оның өмірлік қызметін жақсарту мен жүзеге асырудың өзіндік құралы ретінде ажырататын йога жүйесі; денені барлық жазықтықтарда құдайлық өмірді ашу үшін пайдалану

Ц

цигун – адам ағзасын күрделі өзін-өзі реттейтін жүйе ретінде қарастырып, денсаулықты сақтау мен нығайтуға, ауруларды емдеуге және өмірді ұзартуға бағытталған ежелгі қытайлық психофизикалық жаттығулар жүйесі.

Ч

чакра – доңғалақ; шеңбер; диск; нәзік денеде орталық; алты чакра омыртқаның бойында, жетіншісі мидың ортасында орналасқан; жүйке жүйесіндегі ганглион орталығы

Э

эзотеризм – сөздің кең мағынасында: бастамаларға арналған жасырын білімнің құпия жүйесі; тар шеңберде: тұйық сипаттағы рухани-идеологиялық доктриналар, сондай-ақ оларды жүзеге асыру және жаңа ізбасарларға беру жөніндегі іс-шаралар; заттардың ішкі мәнін білу әдісі

экзотеризм – бұл жалпыға бірдей қабылданған, білдірмейтін бұқаралық білім

құпиялары

экзегезис – Інжілдегі әртүрлі символдық оқиғалардың мағынасын анықтайтын, Інжіл мәтіндерін түсіндірумен айналысатын теология бөлімі. «Жазбаның» құдайдан шыққандығын негіздейді

эго – бұл «мен» ретінде іске асырылатын психиканың бөлігі. Эго – бұл жоғары меннен ерекшеленетін даралық.

эсхатология – ғарыш пен тарихтың мақсаттары, әлем мен адамның түпкілікті тағдырлары туралы ілім; еврей, ежелгі, зороастрия ілімдерінің мотивтерін қолдана отырып, эсхатология Мәсіхтің екінші рет келуі және қайта тірілген және тірі ұрпаққа соңғы сот үкімі нәтижесінде болатын әділеттіліктің салтанаты туралы үйретеді.

Я

янтра – сиқырлы сурет, тұмар, қару, құрал

ян – қытай мифологиясы бойынша Әлемнің формасыз хаосынан туындаған екі рухтың бірі Аспанға билік етеді; Әлемнің қалыптасуы мен дамуының күші; жеңіл еркек

You May Also Like

Күйік шалғанда алғашқы көмек

КҮЙІК ШАЛҒАНДА КӨРСЕТІЛЕТІН АЛҒАШҚЫ КӨМЕК Егер сізде жақын адамыңыз күйік шалса не…

Тауар өндірісінде өндіріс факторларын сатып алуға шығатын шығындарды талдау

Тауар өндірісінде өндіріс факторларын (еңбек, жер, капитал, кәсіпкерлік қабілеттілігі) сатып алуға шығатын …

Фразеологизмы в речи современных детей

Фразеологизмы в речи современных детей                   Автор:  Нуркасымова Сымбат            Исследовательский интерес…

Фрикаделька және брокколи қосылған сорпа

Қажетті өнімдер: – 300 г дайын фрикаделька-лар; -1 бас пияз; -1 сәбіз;…