Макроэлементтер

Макроэлементтер.Оларға 13 химиялық элементтер жатады:O,C,H,N,Ca,P,K,S,Na,Cl,Mn,Fe,F.  Бұл элементтердің қосындысы адам денесі массасының 99%-ын құрайды.

Макроэлементтер ұлпаның құрлысын,осмос қысымының тұрақтылығын,иондық және қышқыл –негіздік құрамын реттеушілер.

Азот

Азотты 1772 жылы ағылшын ғалымы Даниэль Резерфорд ашқан. Жер қыртысындағы азоттың мөлшері 0.03%. Табиғатта азот дербес және қосылыстар күйінде кездеседі және негізгі қоры екі атомнан тұратын молекула түрінде ауа құрамында болады. Азоттың ауадағы салмақ үлесі 75.6% , көлем үлесі 78.1%. Жер қыртысының 1 т массасына 1 кг азоттан келеді, әрі ол бейорганикалық және органикалық қосылыстар күйінде кездеседі.

Азот молекуласының атомдары өзара үш байланыспен тартылатындықтан, оларды бір-бірінен ажыратуға көп энергия керек. Сол себепті азот кәдімгі жағдайда тұрақты болып келеді де, литийден басқа ешқандай жай және күржелі затпен әрекеттеспейді. Химиялық белсенділігінің төмендіг жөнінен азот инертті газдардан кейінгі орынды иемденеді. Азотты қыздырса, көптеген металдармен әрекеттесіп, нитридтер түзеді. Бейметалдармен аса жоғары температурада ғана әрекеттеседі

Химиялық қасиеттері

Aзот химиялық реакцияларда әрі тотықтырғыш, әрі тотықсыздандырғыш. Азот оттегімен, фтормен әрекеттескенде тотықсыздандырғыш болса; фосформен, сутегімен, алюминиймен әрекеттескенде тотықтырғыш болады. Азот молекуласы өте берік болуына байланысты реакцияга түсу қабілеті төмен, химиялык енжар зат. Жоғары температура мен кысымда, көршіткі (катализатор) қатысында азот сутекпен тікелей әрекеттесіп, аммиак түзеді:

N2 + 3H2 = 2NH3

Бос күйдегі азот оттекпен электр ұшқыны кезінде әрекеттеседі. Табиғатта бұл реакция найзағай жарқылдағанда жүреді:

N2 + О2 = 2NO

Қыздырғанда басқа металдармен де осылайша әрекеттеседі:

3Mg + N2 = Mg3N2

Табиғи жағдайда топырақтағы байланысқан азоттың мөлшері кемімейді. Ауадағы бос азот та түрлі себептермен толықтырылып отырады. Мысалы, ағаш, шымтезек (торф), таскөмірді жаққанда, органикалық заттар шірігенде, атмосфераға азот бөлінеді. Топырақта тіршілік ететін кейбір бактериялар да ауа жетіспейтін жағдайда нитраттардан оттекті өзіне тартып, атмосфераға бос азот бөледі (19-сурет). Осы процестер нәтижесінде табиғатта үздіксіз азот айналымы жүріп отырады.

Азот — өсімдікке қажетті қоректік элемент. Азот қышқылының тұздары — нитраттар және аммоний тұздары минералдық тыңайтқыштар ретінде қолданылады. Күміс нитраты хлорид ионын табуға қажетті реактив. Ағаш, таскөмір, органикалық заттар жанғанда, шірігенде ауаға бос азот бөлінеді. Организмдегі азот нәруыз (белок) синтездеуге қатысады.

Кальций

Кальций IV период, II топтың негізгі топшасының элементі. Реттік немірі 20, ендеше ядросында 20 протон мен 20 нейтроны бар (Аr=40), электрондарының жалпы саны да 20. Кальцийдің электрондық формуласы ls22s22p63s23p64s2, валенттілік электрондары 4s2 болғандықтан кальций косылыстарында II валентті.[1]

Табиғи қосылыстары:

сульфаттар CaS04• 2Н20 ғаныш,

карбонаттар – СаС03,

доломит СаС03 • 2MgC03;

фосфаттары – фосфорит Са3(Р04)2,

апатит Са5(Р04)30Н,

фторапатит Са5(Р04)3Ғ,

флюорит СаҒ2.

Кальций белсенді металл болғандықтан көптеген реакцияларға түседі

Жай заттармен

Са + Н2 = СаН2 кальций гидриді

Са + Сl2 = СаСl2 кальций хлориді

2Са + О2 = 2СаО кальций оксиді

6Са + 2N2=СаN кальций нитриді

Ca + 2С =СаС2 кальций карбиді

Күрделі заттармен

Ca + 2НОН = Са(ОН)2 + Н2↑

Ca + 2HCl=СаСl2 + Н2↑

¢

Кальций оксиді — ақ түсті қиын балқитын зат. Техникада оны «сөндірілмеген әк» деп атайды. Оны әктасты жоғары температурада (1000 C0 шамасында) қыздырып, ыдырату арқылы алады:

СаС03 =t= СаО + СО2↑- 180кДж

Кальций оксиді — нағыз негіздік оксид. Кальций сілтілікжер металл болғандықтан, оның оксиді сумен оңай әрекеттесіп кальций гидроксидін, яғни сілтісін түзеді:

СаО + Н20 = Са(ОН)2 + 70 кДж

Бұл реакция өте қуатты жүреді, су бұрқылдап «қайнап» жатады, тіпті біразы буланады. Нөтижесінде, сөндірілген әк деп аталатын көпсіген кеуек ақ ұнтақ түзіледі. Кальций гидроксиді суда аз ериді. Оның қанық ерітіндісі лабораторияда әк суы деген атпен жиі колданылады. Кальций гидроксиді ерітіндіде иондарға толық диссоциацияланады:

Са(ОН)2 = Са+2 + 2ОН

Сілті ерітіндісінің түзілгені фенолфталеиннің таңкурай түске боялуынан байқалады. Кальций гидроксиді қышқылдармен және қышқылдық оксидтермен әрекеттесіп бейтараптанады. Бұл реакцияны лабораторияда көмірқышқыл газын анықтау үшін қолданады. Әқ суына көмір қышқыл газын жібергенде, ол алдымен ерімейтін карбонат түзіп, лайлана бастайды:

Са(ОН)2 + CO2 = СаСО3↓ + Н2О

Газды одан өрі жібере берсе, лай көрінбей кетеді, өйткені суда ерімейтін орта тұз ерімтал қышқыл тұзға айналады:

СаСО3 + Н2О + СО2 = Са(НСО3)2

Фосфор

Фосфор (лат. Phosphorus), P – элементтердің периодтық жүйесінің V тобындағы химиялық элемент, реттік нөмірі – 15, атомдық массасы 30,97. Бірнеше түрі бар: ақ фосфор – тығыздығы 1,828 г/см3; балқу температурасы – 44,14°С; қызыл фосфор – тығыздығы 2,31 г/см3; балқу температурасы – 593°С. 1669 жылы гамбругтық алхмик Хенинг Бранд ашқан

Фосфор

  • Ақ фосфор
  • Қызыл фосфор

Фосфор элементі жай зат ретінде бірнеше аллотропиялық түрөзгерісін түзеді. Оның маңыздылары — ақ және қызыл фосфор. Ақ фосфор улы жөне тез тұтанатын болғандықтан аса ұқыптылықты қажет етеді. Оның буымен демалуға болмайды. Ақ фосфорды шыны ыдыста, су астында, сыртынан құм салынған металл банкаға орналастырып сақтайды. Ақ фосфор ауасыз кеңістікте қыздырғанда қызыл фосфорға, ал жоғары қысымда қара фосфорға айналады.

Химиялық қасиеттері

Ақ түсті кристалл зат, тығыздығы 1,83 г/см3.

Қараңғыда жарқырайды.

Кәдімгі жағдайда 30 — 40°С температурада ауадағы оттекпен тотығады.

От алғыш кауіптілігіне байланысты су астында сақтайды.

Суда ерімейді, күкірткөміртекте ериді.

Өте қауіпті, улы!

44°С-та балқиды, 280°С-та қайнайды  Аморфты зат, кристалды емес, тығыздығы 2,20 г/см3.

Қараңғыда жарқырамайды.

Ауадағы оттекпен 260°С-та тотығады.

Отқа қауіпті емес. Қыздырғанда оталады.

Суда да, күкірткөміртекте де ерімейді.

Улы емес.

400°С-та балқиды.

2Р + ЗСl2 = 2РСl3 галогендермен галогенидтер береді

2Р + 3S = P2S3 күкіртпен сульфид түзеді

ЗСа + 2Р = Са3Р2 металмен фосфид түзеді

Тест

Ақ және қызыл фосфордың бір-бірінен айырмашылығы:

а) кристалдық торының түрінде;

б) химиялық белсенділігіне;

в) сапалық құрамында;

г) физикалық қасиетінде;

Фосфордың валенттігі мен тотығу дәрежесі оның жоғары оксиді мен қышқылына тең болады:

а) 3 және -3;

б) 3 және +3;

в) 5 және -5;

г) 5 және +5.

H3PO4-те фосфордың валенттігі мен тотығу дәрежесі нешеге тең:

а) ІІІ және +3;

б) V және +3;

в) ІІІ және +5;

г) V және +5.

Қай затпен H3PO4- әрекеттеспейді, бірақ HNO3(сұйыт)- әрекеттеседі?

а) калий карбонатымен;

б) кальций оксидімен;

в) мыспен;

г) аммоний карбонатымен.

Ерітінді PO4-3 иондарының бар екендігін анықтау үшін.

а) Ba 2+

б) Cu 2+

в) Ag+

г) Na+ алу керек.

Жауабы: 1-а, 2-в, 3-г, 4-в, 5-в.

Пацдаланған әдебиеттер

Химия 9-сынып. Алматы. Мектеп баспасы. 2005 ж.

Химия: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық. Өңделген, толықтырылған 2-бас. / Н.

Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.

www.google.ru

You May Also Like

Еліктеу арқылы үй және жабайы жануарларды таныту, логопед жұмысы слайд

SOS өрт дабылы функциясы

SOS өрт дабылы функциясы Жоба атауы: SOS өрт дабылы Жоба мақсаты: табиғи…

Аспан денелері атауларының концептуалды өрісі

Тақырыбы: Аспан денелері атауларының концептуалды өрісі Кіріспе……………………………………………………………………………………………………  Когнитивтік лингвистиканың теориялық негізіі…………………………….. Когнитивтік…

Секпілмен күресе аласыз

Бет терісіне түсетін пиграментті ұсақ дақтардың бір түрі секпіл деп аталады. Әдетте…