Жоспары
Негізгі бөлім

—   Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау заңдарына біріктірілген заң жобасы

—   Еңбек қауіпсіздігі және  еңбекті қорғау саласындағы  нормативтік құқықтық актілер

—   Еңбекті қорғау бойынша жұмыстарды ұйымдастыру

—   Он сегіз жасқа толмаған қызметкерлердің еңбегін қорғау ерекшеліктері.

—   Әйелдердің және отбасылық міндеттері бар өзге адамдардың еңбегін қорғау.

—  Мүгедектердің еңбегін қорғау ерекшеліктері.

—Пайдаланылған әдебиеттер.

Қазақстан Республикасының Конституциясында

—адамдардың еңбегі мен денсаулығы мемлекетпен қорғалатыны, әрбір азаматтың қауіпсіздік және тазалық талаптарына сай еңбек ету құқығы жарияланған. Мемлекет бұл талаптарды, ең алдымен,  еңбекті қорғау және оларды орындауға қадағалау жүргізу туралы нормалар жүйесі арқылы орындайды.

—Қазіргі таңда Елбасы Жолдауындағы басты бағыттардың бірі – еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласына ерекше көңіл бөлініп, оның орындалуы жөнінде Үкімет тарапынан нақты шаралар жасалынуда. 2007 жылы Қазақстан Республикасында тұңғыш рет Еңбек Кодексі қолданысқа енгізілді. Бұрынғы еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау заңдарына біріктірілген заң жобасы жасалынды. Қазақстандағы    еңбекті    қорғау    жүйесі    көптеген    онжылдықтар    бойы қалыптасты. Егер осы жылдар ішінде ие болған бағалы тәжірибе жөнінде айтар болсақ, онда бұған қызметкерлерді оқытуды, жауапкершіліктің көп сатылы жүйесін, қорғану  құралдарын пайдалануды, қызметкерлерге медициналық қызмет көрсетуді жатқызуға болады, сонымен қатар, еңбекті қорғау қызметін ретке салатын жаңа нормативтік актілер қабылданды.  Қазақстан Республикасында 2005-2007 жылдарға арналған еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғауды қамтамасыз ету жөніндегі мемлекеттік бағдарлама іске асырылды. Еңбекті қорғау мәселелеріне қатысты ХЕҰ-ның бірқатар Конвенциялары күшіне енгізілді. Халықаралық еңбек ұйымы 1989 жылдың 28 сәуірінде Канадалық, Американдық жұмысшылардың бастауымен өндіріс орындарына қайғылы жағдайға душар болған, жарақаттанған жұмысшы өкілдерін еске алу, олардың әлеуметтік қорғалуын үкімет тарапынан қолдау жөнінде бастама көтерді. Бұл ұсынысты бүкіләлемдік ерікті кәсіподақ мақұлдап, қазіргі уақытта барлық елде осы күн айрықша маңызға ие болып келеді

—Еңбек қауіпсіздігі және  еңбекті қорғау саласындағы  нормативтік құқықтық  актілер қызметкерлердің еңбек қызметі үдерісінде олардың  өмірі денсаулығын сақтауға бағытталған  ұйымдастыру, техникалық,  технологиялық,  санитарлық-эпидемиологиялық, медициналық  және өзге де  нормаларды,  ережелерді,  рәсімдер мен  өлшемдерді  белгілейді.

—Нормативтік құқықтық актілер «Нормативтік құқықтық актілер туралы» Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 24 наурыздағы N 213 Заңының талаптары ескеріле отырып әзірленеді және қабылданады. Еңбек  қауіпсіздігі  және еңбекті қорғау  саласындағы  нормативтік  құқықтық актілер Қазақстан Республикасы  Әділет министрлігінде  мемлекеттік  тіркелуге  жатады және ресми жарияланған  күнінен  бастап  қолданысқа енгізіледі.

Еңбекті қорғау және еңбек қауіпсіздігі  – бұл қызметкерлердің еңбек процесі барысында еңбекпен қорғалуын, яғни олардың өмірі мен денсаулығының қорғалуын қамтамасыз ететін, өндірістегі қауіпті жағдайларды, кәсіптік зияндарды болдырмау және оқыс жағдайлардың алдын-алу шараларын жасайтын, оқытатын, зерттейтін пән. Яғни, Еңбек құқығының бір институты болып табылады.

Қазақстан Республикасының Еңбек кодексінің 5-бөлімі, 33-тарауының 306-бабында  тоқталып, еңбектi қорғауға былай анықтама берілген, еңбектi қорғау – құқықтық, әлеуметтiк-экономикалық, ұйымдық-техникалық, санитарлық-гигиеналық, емдеу-алдын алу, оңалту және өзге де іс-шаралары мен құралдарын қамтитын, еңбек қызметi процесiнде қызметкерлердiң өмiрi мен денсаулығының қауiпсiздiгiн қамтамасыз ететiн жүйе болып табылады. Қысқаша айтқанда, еңбекті қорғау дегеніміз – бұл қызметкердің еңбек қызметі барысында оның өмірі мен денсаулығын қорғауға бағытталған шаралар жүйесі.

Қоғамда еңбекті қорғау және қауіпсіздікті қамтамасыз ету ұйымдастырушылық, техникалық, методикалық, өндірістік, санитарлық-гигиеналық кешендерінен және басқа шаралардан құрылады. Шаралардың негізгі бағыттары – бұл:

—прогрессті технологияны, комплексті механизацияны, ауыр және ауыр еңбек жұмыстарын енгізу, өндіріс мәдениетінің деңгейін арттыру; 

—қол көмегімен жасалатын еңбекті қысқарту үшін кіші механизация құралдарын енгізу;

—еңбек жағдайларын жақсартуға бағыталған техникалық құралдарды енгізу және қызметкерлерді қауіп жоғарылаған зонадан шығару; 

—еңбекті қорғау нормалары мен ережелеріне сәйкес, қоршаған ортаның шаң болуын, газ болуын төмендету, жұмыс орындарында шуыл деңгейін және температуралық режимді келтіру, еңбек жағдайлары бойынша өндірістік нысандарды аттестациялау;

—қызметкерлердің санитарлық-тұрмыстық жағдайларын жақсарту;

—қауіпсіздік және еңбекті қорғау бойынша халықаралық стандартарын енгізу.

Қазақстан Ресаубликасы Еңбек кодексінің 15 бабы, 23 тармақшасына сәйкес Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 28 қазандағы № 1219 қаулысымен ұйымдағы еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау қызметі туралы Үлгі ереже бекітілді

—Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласындағы нормативтік  құқықтық актілердің  жобаларын  әзірлеуді  тиісті уәкілетті мемлекеттік органдар  өздерінің  құзыреттеріне  сәйкес жүзеге асырады. Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласындағы  нормативтік құқықтық  актіні әзірлейтін   тиісті  уәкілетті  мемлекеттік  орган  жобаны дайындау жөніндегі жұмыс тобын құрады  немесе  оны дайындауды  жұмыс тобының  функциясын  атқаратын  өзінің бөлімшелерінің  біріне тапсырады.

—         Жұмыс тобының  құрамына  өздерінің  тағайындауына қарай  мүдделі  мемлекеттік  органдардың,  қоғамдық ұйымдардың, ғылыми мекемелердің өкілдері  енгізілуі  мүмкін. Мемлекеттік орган  нормативтік  құқықтық  актінің  жобасын  дайындауды  өзіне  ведомстволық  бағынысты  мемлекеттік органдар мен  ұйымдарға  тапсыруы  немесе оны  дайындауды   шарттық негізде, оның ішінде конкурс бойынша  мамандарға, ғылыми  мекемелерге, жекелеген  ғалымдарға  немесе олардың  ұжымдарына тапсыруы  мүмкін.  Еңбек қауіпсіздігі  және еңбекті  қорғау  саласындағы  нормативтік құқықтық  актілерді  тиісті уәкілетті мемлекеттік органдар  еңбек жөніндегі уәкілетті  мемлекеттік органмен  және  өзге де  мүдделі  мемлекеттік  органдармен  келісім бойынша  бекітеді.

Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласындағы нормативтік құқықтық актілер мынадай талаптарға жауап беруі  тиіс:

өндірістік қызмет  нәтижелеріне  қатысты  қызметкерлердің  өмірі мен  мен денсаулығының басымдығын белгілеу;

қызметкерлердің  еңбек қызметі  үдерісінде  олардың өмірі мен денсаулығын сақтауға  бағытталған ережелерді, рәсімдер мен  өлшемдерді  қамту;

қызметкерлердің  еңбек  қауіпсіздігі мен  еңбекті қорғау  талаптарына сәйкес келетін  еңбек жағдайларына  құқықтарын қамтамасыз ету;

Қазақстан  Республикасының  еңбек заңнамасына  сәйкес  еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласындағы  қызметкерлер, лауазымды тұлғалар және ұйым басшысы арасындағы  құқықтар мен міндеттердің аражігін  ажырату;

еңбек  жөніндегі  уәкілетті  мемлекеттік орган,  жұмыс берушілердің  және қызметкерлердің  өкілдері  арасында еңбек қауіпсіздігі  және еңбекті қорғау  саласындағы  келісілген іс-қимылдарды қамтамасыз ету;

еңбек қауіпсіздігі мен  еңбекті қорғау саласында  бірыңғай талаптарды  белгілеу;

еңбек қауіпсіздігі  және еңбекті қорғау саласындағы  заңнамалық  және басқа да жоғары тұрған нормативтік құқықтық  актілерге, оның ішінде Қазақстан  Республикасы  ратификациялаған  халықаралық шарттарға  сәйкес болу.

.  ҚР Еңбек Кодексінің 339 бабына сәйкес жұмыс беруші 50 қызметкерлер санымен  өндірістік мекемелерде қауіпсіздік және еңбекті қорғауындағы талаптарын сақтауында  ішкі бақылауды қамтамасыз ету мақсатында қауіпсіздік және еңбекті қорғау  қызметін құрастырады. Өзінің дәрежесі бойынша қауіпсіздік және еңбекті қорғау қызметі негізгі өндірістік қызметімен теңеседі.

—Қызметтің негізгі міндеттері:

—      1) өндірісте қауіпсіз және салауатты еңбек жағдайларын жасау және қамтамасыз ету бойынша құқықтық, әлеуметтік-экономикалық, ұйымдық-техникалық, санитарлық-эпидемиологиялық, оңалту, емдеу алдын-алу және өндірістік жарақаттану және кәсіптік аурулардың алдын-алу жөніндегі іс-шаралар кешенін әзірлеу және жүзеге асыру;

—2) өндірістік телімдердің еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау талаптарын сақтау бөлігінде нормативтік құжаттарды әзірлеуді ұйымдастыру;
3) ұйымдардың құрылымдық бөлімшелерінде еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі жұмысты ұйымдастыру және үйлестіру, еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғауды, қызметкерлердің еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі нормативтік құқықтық актілердің талаптарын орындауын ішкі бақылауды жүзеге асыру болып табылады.

—Қызметтің жұмыстары

—      1) ұйымдардың бөлімшелеріне кедергісіз кіруге, өндірістік, қызметтік және тұрмыстық бөлмелерді қарауға, есептермен, статистикалық және басқа да еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі құжаттармен танысуға;
2) жұмыс берушінің атынан өндірісте қауіпсіз және салауатты еңбек жағдайларын жасау жөніндегі алдын-алу, ұйымдардың құрылымдық бөлімшелерінде өндірістік жарақаттану мен кәсіптік ауруларды болдырмау жөніндегі алдын-алу іс-шараларының әзірленуіне және орындалуына, сондай-ақ ұжымдық шартқа сәйкес жұмыс берушінің еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласындағы міндеттемелерінің орындалуына ішкі бақылауды жүзеге асыруға;

—3) ұйымның құрылымдық бөлімшелерінің барлық қызметкерлеріне
анықталған еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау талаптарын
бұзушылықтарды жою жөнінде шара қолдану туралы орындалуы міндетті
нұсқаулар (1-қосымша) беруге және оларға жауап алуға;

—4) өндірістегі жазатайым оқиғаларды зерттеудің, есепке алудың және

оларға жол бермеу жөніндегі іс-шараларды орындаудың

белгіленген тәртібінің сақталуын бақылауды жүзеге асыруға;

5) ұйымдардың құрылымдық бөлімшелерінен қызметтің құзырына
жататын мәселелер жөніндегі ақпаратты және материалдарды белгіленген
тәртіппен сұратуға және алуға;

—Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің 2007 жылғы 16 шілдедегі N 157-ө
бұйрығымен бекітілген    «Жұмыс берушінің еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі нұсқаулықты әзірлеу және бекіту ережесі.

— Жұмыс берушінің еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғау жөніндегі нұсқаулығы – өндірістік жайларда, кәсіпорын аумағында, құрылыс алаңдарында, көлік құралдарында немесе осы жұмыстар жүргізілетін не қызметтік міндеттер атқарылатын ұйымның басқа жерінде жұмыстарды орындау барысында еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласындағы заңнамалардың қолданылуын нақтылайтын жұмыс берушінің актісі.

—Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі нұсқаулықты (бұдан әрі – Нұсқаулық) жұмыс беруші, мүдделі құрылымдық бөлімшелердің басшылары мен қызметкерлердің өкілінің қатысуымен еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау қызметінің немесе еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі маман (бұдан әрі – жауапты тұлға) жасаған тізбеге сәйкес, учаскедегі, цехтағы, қызметтегі, зертханадағы және жалпы ұйымдағы әрбір мамандық үшін, сондай-ақ жеке жұмыс түрлері (биіктегі жұмыс, сынақтар) мен жұмыс орындарына да әзірлейді.

—Сондай-ақ нұсқаулықтарды әзірлеуді жұмыс берушінің (ұйым) тапсырысы бойынша келісім-шарттық негізде еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласындағы ғылыми мекемелердің мамандары да жүзеге асыруы мүмкін.

—     Тізбе Жұмысшылардың жұмыстары мен кәсіптерінің бірыңғай тарифтік-біліктілік анықтамалығы мен Қызметшілер лауазымдарының біліктілік анықтамалығын есепке ала отырып бекітілген жұмыс берушінің штаттық кестесінің негізінде жасалады. Жасалған тізбені жұмыс беруші немесе өзге уәкілетті тұлға бекітеді және ол барлық құрылымдық бөлімшелеріне жолданады.

—Он сегiз жасқа толмаған қызметкерлердiң еңбек қатынастарындағы құқықтары кәмелетке толғандар құқықтарына теңеледi, ал еңбекті қорғау, жұмыс уақыты, демалыс уақыты және басқа еңбек жағдайлары саласында, осы ҚР Еңбек Кодексте белгiленген қосымша кепiлдiктер қолданылады.

—Он сегіз жасқа толмаған қызметкерлердің еңбегін ауыр жұмыстарда (құрылыс, метталлургия кәсіпорындарында және т.б. ), еңбек жағдайлары зиянды (ерекше зиянды) және (немесе) қауіпті жұмыстарда, т.б. жұмыстарда қолдануға болмайды, белгіленген шекті нормалардан артық жүктерді тасуына және қозғалтуына тыйым салынады. Жасы он сегізге толмаған қызметкерлердің еңбегін пайдалануға тыйым салынатын жұмыстардың тізімі Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің 2007 жылғы 31 шілдедегі №185-ө бұйрығымен бекітілген. Он сегiз жасқа толмаған адамдардың еңбегін:
ауыр (ерекше ауыр), еңбек жағдайлары зиянды (ерекше зиянды) және (немесе) қауiптi (ерекше қауiптi) жұмыстарда пайдалануға тыйым салынады.
Он сегiз жасқа толмаған қызметкерлерге, оларға белгіленген шекті нормалардан артық салмақтарды тасуға және қозғалтуға тыйым салынады.
Он сегiз жасқа толмаған азаматтармен еңбек шарттары алдын ала мiндеттi медициналық тексеруден кейiн жасалады және одан әрi қызметкерлер он сегiз жасқа толғанға дейiн, жыл сайын мiндеттi медициналық тексерулерден өтуге тиiс.

—       Он сегiз жасқа толмаған қызметкерлерге:
1) он төрт жастан он алты жасқа дейiнгi қызметкерлер үшiн – аптасына 24

—сағаттан аспайтын;

—      2) он алты жастан он сегіз жасқа дейiнгi қызметкерлер үшін – аптасына 36 сағаттан аспайтын қысқартылған жұмыс уақыты белгiленедi.

—       Он сегiз жасқа толмаған қызметкерлерге қысқартылған жұмыс уақытында еңбекақы төлеу тиiстi санаттағы қызметкерлерге күн сайынғы жұмыстың толық ұзақтығы мөлшерінде жүргiзiледi.
Он сегiз жасқа толмаған қызметкерлердiң өнiм нормалары қызметкерлер өнiмiнiң жалпы нормаларына орай қысқартылған жұмыс уақытына сәйкес белгiленедi.

—       Он сегіз жасқа толмаған қызметкерлердi түнгi уақыттағы жұмысқа, мерзiмнен тыс жұмысқа, жиынтық жұмыс уақыты режимiндегі жұмысқа, сондай-ақ оларды қызметтiк iссапарға және вахталық әдiспен орындалатын жұмысқа тартуға тыйым салынады.

— Он сегіз жасқа толмаған қызметкерлер жұмыс берушіге келтiрiлген зиян үшiн, өзiнiң орташа жалақысының шегiнде материалдық жауапкершілiкте болады.
Жұмыс берушіге келтiрiлген зиян үшiн он ceгiз жасқа толмаған қызметкерлерге материалдық жауапкершілiк толық көлемiнде:
1) алкогольды, есiрткi немесе уытқұмарлық масаң болу (оларға ұқсастарды қолдану) күйiнде зиян келтiрген;
2) материалдар, жартылай фабрикаттар, өнiмдер, оның ішiнде оларды жасау кезiнде, сондай-ақ жұмыс берушi қызметкерге пайдалануға берген құрал-саймандар, өлшеуіш аспаптар, арнайы киiмдер және басқа заттар жетiспеген, қасақана жойған немесе қасақана бүлдірген;
3) мемлекеттiк құпияны, қызметтiк, коммерциялық және өзге де заңмен қорғалатын, қызметкерге еңбек міндеттерін атқаруына байланысты сеніп тапсырылған құпияны қасақана жариялаған;
4) қызметкер Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген қылмыстық істерімен зиян келтірген жағдайларда жүктеледі.

—         Білім беру мекемелерінде оқитын және оқу жылы ішінде оқуды жұмыспен қатар алып жүретін он төрт жастан он алты жасқа дейінгі оқушыларға күніне 2,5 сағат, он алты жастан он сегіз жасқа дейінгі оқушыларға күніне 3,5 сағат жұмыс уақытының қысқартылған ұзақтығы белгіленеді. (бұл жағдай туу туралы куәлікпен немесе төлқұжатпен дәлелденеді, сонымен қатар, жұмыскер жұмыс берушіге білім мекемесінде оқитыны туралы растаушы анықтаманы ұсынуға міндетті.)

—          Он төрт жасқа толмаған балалар оқудан тыс уақытта тек қана атааналарының рұқсатымен ғана жұмысқа жіберіледі. Атқарып жүрген жұмысы оқуына кедергі келтірмеуі тиіс.

—           Он сегіз жасқа толмаған қызметкерлермен толық материалдық жауапкершілік туралы шарт жасасуға тиым салынады.

Әйелдердің және отбасылық міндеттері бар өзге адамдардың еңбегін қорғау.

—Егер еңбек шарты аяқталған күнi әйел мерзiмi он екi апта және одан көп апта жүктiлiгі туралы медициналық қорытынды ұсынса, оның еңбек қатынастарын ұзарту туралы жазбаша өтiнiшi бойынша жұмыс берушi еңбек шартының мерзiмiн бала үш жасқа толғанға дейiн, оның күтiмi жөнiндегі демалыс аяқталған күнге дейiн ұзартуға мiндетті.

—      Әйелдер еңбегiн ауыр (ерекше ауыр) жұмыстарда, еңбек жағдайлары зиянды (ерекше зиянды) және (немесе) қауіптi (ерекше қауiптi) жұмыстарда пайдалануға тыйым салынады.

—        Әйелдерге, олар үшiн белгіленген шектi нормадан артық салмақтарды қолмен тасуға және көшiруге тыйым салынады.

—        Әйелдер еңбегін пайдалануға тыйым салынатын жұмыстардың тiзiмiн, әйелдердiң салмақтарды қолмен тасуға және көшiруге белгiленген шектi нормаларын еңбек жөнiндегi уәкілеттi орган белгілейдi.

Жұмыс берушінің жүктi әйелдердi түнгi уақыттағы жұмысқа, демалыс және мейрам күндерiндегі жұмысқа тартуға, егер медициналық қорытынды негізiнде оларға аталған жұмысты орындауға рұқсат етiлмесе, сондай-ақ оларды қызметтiк iссапарға жiберуге құқығы жоқ.

—     Жұмыс берушiнің:

—       1) үш жасқа дейiн баласы бар әйелдердi және анасы жоқ үш жасқа дейiнгi балаларды тәрбиелеп отырған әкелердi;

—      2) егер медициналық қорытынды негiзiнде үш жасқа дейiнгi балалар, мүгедек-балалар не отбасының ауру мүшесi қызметкердiң аталған санаттарының күтiмiне мұқтаж болғанда отбасының ауру мүшесiне күтiм жасап не мүгедек-балаларды тәрбиелеп отырған қызметкерлердi түнгi уақыттағы жұмысқа, мерзiмнен тыс жұмысқа тартуға, сондай-ақ iссапарға және вахталық әдiспен iстелетiн жұмысқа жазбаша келiсiмiнсiз жiберуге құқығы жоқ.

—  Демалу және тамақтану үшiн үзiлiстерден, ауысым ішiндегi және арнайы үзiлiстерден басқа бiр жарым жасқа толмаған балалары бар әйелдерге, анасыз бiр жарым жасқа дейiнгі балаларды тәрбиелеп отырған әкелерге баланы (балаларды) тамақтандыру үшiн, жұмыстың әр үш сағатынан жиi емес ұзақтығы мынадай:

—     1) бiр баласы бар әйелдерге (әкелерге) – әр үзіліс отыз минуттан кем емес;
2) екi немесе одан да көп баласы бар әйелдерге (әкелерге) – әр үзiлiс бiр сағаттан кем емес қосымша үзілістер беріледi.

—      Баланы (балаларды) тамақтандыру үшiн үзiлiстер жұмыс уақытына кiредi, үзiлiстер уақытында әйелдердiң (әкелердің, асырап алушылардың) орташа жалақысы сақталып қалады.

—       Жұмыс берушi жүктi әйелдің, үш жасқа дейiнгi балалары бар әйелдiң, сондай-ақ отбасының ауру мүшесiне медициналық қорытындыға сәйкес күтiмдi жүзеге асыратын қызметкердiң жазбаша өтiнiшi бойынша оларға толық емес жұмыс уақыты режимi белгiлей алады.

—       Жүктi әйелдерге, егер жұмыс күнiнiң ұзақтығы сегiз сағаттан артық болса жиынтық жұмыс уақыты режимi (жұмыс ауысымын) қолдануға тыйым салынады.Жұмыс берушi медициналық қорытынды негiзiнде жүктi әйелдi, қолайсыз өндiрiстiк факторлардың әcepi болмайтын басқа жұмысқа, бұрынғы жұмысындағы орташа жалақымен есептелген жалақысын сақтай отырып ауыстыра алады.
Жүкті әйелге медициналық қорытынды негiзiнде тиiстi жұмыс беру не ол болмаса басқа жұмысқа ауыстыру мәселесiн шешуге дейiн жүктi әйелдi жұмыс берушi, оның салдарынан жұмыс iстемеген күндерi үшiн бұрынғы жұмысы бойынша орташа жалақысын сақтай отыра жұмыстан босатуға тиiс.

—Жүктiлiгі және босануына байланысты демалыстар

—      Әйелдерге босануына дейiн ұзақтығы жетпiс күн және босанғаннан кейiн елу алты (қиналып босанған немесе екi немесе одан да көп, бала туған жағдайда – жетпіс) күнтiзбелiк күн-жүктiлігi және босануына байланысты демалыс беріледi.

—        Ядролық сынақтардың әсерi тиген аумақтарда тұратын әйелдерге, Қазақстан Республикасының заң актiлерiне сәйкес дейiн ұзақтығы жетпiс күн және босанғаннан кейiн жетпiс (қиналып босанған немесе екi немесе одан да көп бала туған жағдайда – жүз қырық) күнтiзбелiк күн жүктiлiгi және босануына байланысты демалыс берiледi.

—          Жаңа туған балаларды асырап алған әйелге (еркекке), (ата-анасының бiреуіне) баланы асырап алған күннен бастап және бала туған күннен елу алты күн өткенге дейiнгі кезеңге ақылы демалыс берiледi.

— Жұмыс берушi қызметкерге бала үш жасқа келгенге дейiн оны күту үшін:
1) ата-анасының қалауы бойынша – баланың анасына не әкесіне;
2) баланы жалғыз тәрбиелеп отырған – ата-анасына;

—    3) баланы нақты тәрбиелеп отырған әжесiне, атасына, басқа туысына немесе қамқоршысына;

—      4) жаңа туған баланы асырап алған қызметкерге жалақысы сақталмайтын демалыс беруге мiндеттi.

—     Бала күтiмi жөнiндегi, ол үш жасқа келгенге дейiн жалақысы сақталмайтын демалыс уақытында қызметкердiң жұмыс орыны (лауазымы) сақталады.
Бала күтiмi жөнiндегi, ол үш жасқа келгенге дейiн жалақысы сақталмайтын демалыс уақыты, егер Қазақстан Республикасының заң актiсiнде өзгеше көзделмесе, жалпы еңбек стажына, мамандығы бойынша жұмыс стажына есептеледi.

—3. Ауыр (eрeкшe ауыр) жұмыстарда, еңбек жағдайлары зиянды (ерекше зиянды) және (немесе) қауіпті (ерекше қауіпті) жұмыстарда iстейтiн қызметкерлер үшiн жұмыс уақытының қысқартылған, аптасына 36 сағаттан аспайтын ұзақтығы белгіленеді.

—Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң 1999 жылғы 10 желтоқсандағы N 1930 қаулысымен Жерасты және ашық кен жұмыстарындағы, еңбек жағдайлары ерекше зиянды және ерекше ауыр жұмыстардағы өндiрiстердiң, жұмыстардың, кәсiптердiң, лауазымдар мен көрсеткiштердiң N 1 Тiзiмiн және Еңбек жағдайлары зиянды және ауыр жұмыстардағы өндiрiстердiң, жұмыстардың, кәсiптердiң, лауазымдар мен көрсеткiштердiң N 2 Тiзiмiн бекiтілген. Мысалы оларға жататындар:

—1. Тау-кен жұмыстары

—   2. Металлургия өндiрiсi (қара металлдар)

—3. Кокс, күлкокс, термоантрацит және кокс-химия өндiрiсi т.б

Жерасты және ашық кен жұмыстарында, еңбек жағдайлары ерекше зиянды және ерекше ауыр жұмыстарда немесе еңбек жағдайлары зиянды және ауыр жұмыстарда істеген адамдарға берілетін мемлекеттік арнайы жәрдемақы туралы Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 13 шілде N 414-I Заңына сәйкес мемлекеттік арнайы жәрдемақы (бұдан әрі – жәрдемақы) – 1998 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша жерасты және ашық кен жұмыстарында, еңбек жағдайлары ерекше зиянды және ерекше ауыр жұмыстарда немесе еңбек жағдайлары зиянды және ауыр жұмыстарда осы Заңда белгіленген жұмыс стажы бар адамдарға ақшалай берілетін төлем.

Жәрдемақы ай сайын төленеді және алатын жалақысына қарамастан төленеді.

Қазақстан Республикасының Үкіметі бекітетін Өндірістердің, жұмыстардың, кәсіптердің, лауазымдар мен көрсеткіштердің  N 1 тізімі бойынша жерасты және ашық кен жұмыстарында, еңбек жағдайлары ерекше зиянды және ерекше ауыр жұмыстарда 1998 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша жұмыс стажы бар азаматтардың:
еркектер – 53 жасқа толғанда және жұмыс стажы кемінде 20 жыл болып, оның кемінде 10 жылын аталған жұмыстарда істегенде;
әйелдер – 48 жасқа толғанда және жұмыс стажы кемінде 15 жыл болып, оның кемінде 7 жыл 6 айын аталған жұмыстарда істегенде, жәрдемақы тағайындалуға құқығы бар.

Жалпы мүгедек дегеніміз – бұл өмірлік қызметіне шек келітіріп, оның әлеуметтік қорғалуын қажет ететін ағза қызметінің бұзылуы, аурулар, жарақаттар, олардың зардабынан болған дефектілері бар денсаулығы бұзылған тұлға. Бұл мүгедектер қоғамның әлсіз топтарына жатады, сондықтан да олардың құқықтарының айрықша қорғалуына әрбір мемлекет ереше назар аударады.

«Мүгедектік» сөзінің орысша баламасы «инвалидность» сезі латынның «invalidus» сөзінен туындаған және «әлсіз, күші жоқ» деген мағынаны білдіреді.

—Бұл мәселе жөнінде БҰҰ мен басқа да халықаралық ұйымдар қарарларын шығарып отырады. (2006 жылғы 13 желтоқсан Мүгедектердің құқықтары туралы конвенция).

— Қазақстан Республикасы бұл қараларға қосылып, өзі де мүгедектердің құқығын қорғау, оларға әлеуметтік көмек көрсетуге байланысты өзінің заңдарын шығарып отырады және олардың орындалуын қамтамасыз етеді.

—Мүгедектер жалпы 3 топқа бөлініп қарастырылады. Олардың 1-тобы аса ауыр деңгейдегі мүгедектер болып табылады, одан кейін 2 және 3-топтағы мүгедектер болады. Мүгедектердің қай топқа жатуына байланысты сол тобына сәйкес жәрдемақы алады. ҚР заң бойынша мүгедектерге берілетін анықтама және Батыс мемлекеттерінің инвалид сөзінің түсінуі салыстырылады. Және осы жылғы мүгедектерге берілетін ай сайынғы жәрдемақы мөлшері көрсетіледі.

—18 жасқа толмаған мүгедек балалары бар отбасыларына көрсетілетін әлеуметтік көмек аталып өтіледі.

—Бiрiншi және екiншi топтағы мүгедек-қызметкерлерге – еңбек-ақысы азайтылмай, аптасына 36 сағаттан аспайтын жұмыс уақытының қысқартылған ұзақтығы белгiленедi.

—Бiрiншi және екiншi топтағы мүгедек-қызметкерлердiң күн сайынғы жұмысының (жұмыс аптасының) ұзақтығы жетi сағаттан аспайды.

—      Бiрiншi және екiншi топтағы мүгедек-қызметкерлерге жиынтық жұмыс уақытын қолдануға тыйым салынады.

—    Үшiншi топтағы мүгедек-қызметкерлерге жиынтық жұмыс уақытының режимi, егер оларға медициналық көрсеткiштер бойынша мұндай режимге тыйым салынған болса, белгiлене алмайды.

—      Мүгедек-қызметкерлердi түнгi, мерзiмнен тыс жұмыстарға, демалыс және мейрам күндерiндегі жұмыстарға тартуға, оларды iссапарға жiберуге олардың жазбаша келiсiмiмен, егер мұндай жұмыс оларға медициналық көрсеткiштер бойынша тыйым салынбаса ғана жол беріледi.

—       Мүгедек-қызметкерлерге жыл сайынғы еңбек демалысы, олардың қалауы бойынша өздерiне қолайлы уақытта беріледi.

—       Жұмыс берушi бiрiншi және екiншi топтағы мүгедек-қызметкерлерге ұзақтығы он бес күнтiзбелiк күннен кем емес қосымша ақылы еңбек демалысын бередi.

—       Жыл сайынғы қосымша ақылы еңбек демалысы жыл сайынғы еңбек демалысымен қатар не қызметкердің қалауы бойынша жұмыс жылының (күнтiзбелiк жылдың) басқа уақытында берiледi.

Пайдаланылған әдебиеттер:

—1.Уваров В.Н. Казақстан Республикасының Еңбек құқығы: Оқулық. -Алматы: КазГЮА, 2002.

—2.Хамзин А.Ш.,Хамзина Ж.А., Хамзина Л,А. Трудовое право Республики Казахстан: Учебник.- Алматы, 2004

—З.Абузярова Н.А.Трудовое право республики Казахстан. –Учебник. Алматы, 2001

—4. Еңбекті қорғау. Журнал. 2009 ж.  №1 (37) 2009. -89 с

You May Also Like

Бұғақтың салбырауынан арылтатын жаттығу.

Бұғақтың (второй подбородок) пайда болуының бірнеше себептері бар. Олар құнарлы және майлы…

Қала көшелеріндегі шахмат

Сабақтан тыс уақытымда токарлық станокпен жұмыс жасаудамын. DMG MORI CTX 310 ecoline…

Жас ерекшелік физиологиясы және мектеп  гигиенасы(тек жауаптары): І, ІІ- нұсқа жауаптары

Жас ерекшелік физиологиясы және мектеп  гигиенасы(тек жауаптары): Iнұсқа 1).Жүре пайда болған рефлекстер:…

Орталық нерв жүйесінің өмірге қауіпті зақымдалуын диагностикалау және жедел көмек көрсету алгоритмі

Неврологияда күттірмейтін жедел жағдайларға барлық шұғыл патологиялық тез арада диагностиканы және мақсатты…